Ανδρική & Γυναικεία Υπογονιμότητα

Ανδρική & Γυναικεία Υπογονιμότητα

Ποια είναι τα βασικά αίτια στην ανδρική και στη γυναικεία υπογονιμότητα;

Ο συχνότερος παράγων υπογονιμότητας είναι οι βλάβες των σαλπίγγων που εμφανίζονται είτε σαν απόφραξη, είτε σαν δυσλειτουργία. Το κύριο αίτιο είναι ιστορικό φλεγμονών σαλπίγγων.

Η σοβαρή ενδομητρίωση αποτελεί άλλη μια νόσο που οι συμφύσεις που δημιουργεί στην περιοχή των έσω γεννητικών οργάνων παραμορφώνουν και εκτρέπουν τη φυσιολογική λειτουργία τους.

Ακόμη, όμως, και η ελαφριά μορφή της ενδομητρίωσης αποτρέπει την τεκνοποίηση μέσω πολλαπλών μηχανισμών, όπως δυσλειτουργία της ωοθυλακιορρηξίας, δυσλειτουργία στη μεταφορά σπερματοζωαρίων, ωαρίων ή εμβρύων στις σάλπιγγες έως και της εμφύτευσης στη μήτρα.

Η λαπαροσκόπηση θα μας δώσει χρήσιμες πληροφορίες για το αν υφίσταται δυνατότητα χειρουργικής αποκατάστασης ή χρήζει εξωσωματικής γονιμοποίησης.

Οι διαταραχές ωοθυλακιορρηξίας σε πρώτη φάση αντιμετωπίζονται με φαρμακευτική αγωγή, αν όμως παρ’ όλες τις προσπάθειες δεν έρχεται η κύηση, τότε η εξωσωματική γονιμοποίηση αποτελεί λύση, όταν ο χρόνος αναπαραγωγής εξαντλείται.

Γυναικεία Υπογονιμότητα: Αίτια

Ως γυναικεία υπογονιμότητα άγνωστης αιτιολογίας ορίζουμε την έλλειψη κύησης όταν ο βασικός έλεγχος δεν εντοπίζει κάποιο προφανές πρόβλημα στο γεννητικό σύστημα του ζευγαριού. Σε αυτές τις περιπτώσεις το πρόβλημα βρίσκεται στο μικρόκοσμο και η εξωσωματική γονιμοποίηση μπορεί να το διαγνώσει ή και να το παρακάμψει.

Επειδή ο χρόνος είναι η βασική συνιστώσα στη γονιμότητα, γυναίκες άνω των 40 ετών χρειάζονται άμεση αντιμετώπιση για να έχουν λύση στο πρόβλημά τους, ενώ όλα μπορεί να δείχνουν φυσιολογικά.

Μια κρυφή αιτία υπογονιμότητας αποτελεί η ανοσολογικής βάσης υπογονιμότητα, η οποία όμως δεν έχει πλήρως αποσαφηνιστεί. Η εξωσωματική παρακάμπτει πολλές φορές τα ανοσολογικά προβλήματα, προσφέροντας θεραπευτική-φαρμακευτική προστασία των εμβρύων ταυτόχρονα με τη εμφύτευσή τους.

Όταν η γυναίκα δεν παράγει ωάρια πλέον ή δεν έχει ωοθήκες, η εξωσωματική γονιμοποίηση προσφέρει λύση μέσω της δωρεάς ωαρίων από άλλα γυναίκα ηλικίας κάτω των 35 ετών. Αντίστοιχα, όταν επανειλημμένες σπερματεγχύσεις με δωρεά σπέρματος έχουν αποτύχει, τότε η εξωσωματική είναι η προσφορότερη λύση.

Σήμερα, με τις μεγάλες προόδους της κυτταρογενετικής, η βιοψία των εμβρύων είναι εφικτή, καθ’ όσον η λήψη ενός μόνο κυττάρου από ένα έμβρυο οκτώ κυττάρων μας δίνει γενετικές πληροφορίες. Έτσι, μέσω εξωσωματικής γονιμοποίησης μπορεί να διαγνωστεί η χρωμοσωμική υγεία ενός εμβρύου, το φύλο του, ώστε να μην μεταφερθούν τα θηλυκά ή αρσενικά αν είναι φορείς φυλοσύνδετης νόσου, καθώς και οι χρωμοσωμικές μεταθέσεις.

Ανδρική Στειρότητα: Αίτια

Οι λόγοι της ανδρικής στειρότητας είναι πολλοί και ποικίλοι. Η πλέον συχνή αιτία ανδρικής υπογονιμότητας είναι ιδιοπαθής, δηλαδή, ενώ όλα φαίνονται φυσιολογικά (ανατομία, ορμόνες, σεξουαλική διάθεση) ο όρχις δεν παράγει φυσιολογικό σπέρμα, αλλά υπογόνιμο.

Σύμφωνα με τα όρια αναφοράς του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (2021), φυσιολογικό θεωρείται το σπέρμα με συγκέντρωση τουλάχιστον 16 εκατομμύρια σπερματοζωάρια ανά ml, προωθητική κινητικότητα 30% ή περισσότερο και φυσιολογικές μορφές τουλάχιστον 4%. Αναλυτικά για το σπερμοδιάγραμμα και τις θεραπείες, δείτε το άρθρο για την ανδρική υπογονιμότητα.

Ένας άλλος συχνός λόγος διαταραχής του σπέρματος είναι η κιρσοκήλη, η συλλογή δηλαδή κιρσωδών φλεβών στο όσχεο. Η ανώμαλη συστροφή αυτών των φλεβών οδηγεί σε επιβλαβή αύξηση της θερμοκρασίας στον όρχι, που μπορεί να είναι καταστρεπτική για τα σπερματοζωάρια (αύξηση της θερμοκρασίας ακόμα και κατά ένα βαθμό στην περιοχή του όσχεου μπορεί να είναι επιβλαβής).

Η ανδρική υπογονιμότητα μπορεί, επίσης, να οφείλεται σε κάποια εμπλοκή κατά μήκος της οδού που ταξιδεύει το σπέρμα. Μια μόλυνση ή τραύμα μπορεί αν προκαλέσει ουλή και να μπλοκάρει την επιδιδυμίδα (όργανο κοντά στον όρχι όπου αποθηκεύεται και ενεργοποιείται το σπέρμα πριν από την εκσπερμάτωση).

Επέμβαση κήλης, προηγούμενη βαζεκτομή και κυστική ίνωση μπορεί, επίσης, να μπλοκάρει τα σπερματικά σωληνάρια. Τέλος, ο προστάτης μπορεί να έχει κύστη ή πέτρα που μπλοκάρει το σπέρμα στην είσοδό του στην ουρήθρα κατά την εκσπερμάτωση.

Επαγγελματικοί, περιβαλλοντικοί και ψυχολογικοί παράγοντες, όπως υψηλά επίπεδα άγχους, διαταραχές ύπνου, ναρκωτικά, κάπνισμα, υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, λιπαντικά, τοξίνες, αυξητικές ορμόνες στις τροφές, χημική ή θερμική έκθεση, μακρόχρονη χρήση Jacuzzi ή ζεστών μπάνιων μπορούν επίσης να προκαλέσουν ανδρική στειρότητα.

Στις πιο σοβαρές περιπτώσεις ανδρικής υπογονιμότητας, όπως σε γενετική ανωμαλία (πχ. σύνδρομο Kleinefelter) ή λόγω μη αναγνωρισμένης αιτίας μπορεί να προκληθεί πλήρης απουσία σπερματοζωαρίων κατά την εκσπερμάτωση (αζωοσπερμία).

2 λόγοι που δεν ανευρίσκονται σπερματοζωάρια κατά την εκσπερμάτωση:

• Η Αποφρακτική Αζωοσπερμία (Obstructive Azoospermia, OA), οφείλεται σε κάποια εμπλοκή στην αναπαραγωγική οδό, δηλαδή, παράγεται σπέρμα στον όρχι, αλλά παγιδεύεται μέσα σε αυτόν.
• Η Μη Αποφρακτική Αζωοσπερμία (Non Obstructive Azoospermia, NOA), είναι το αποτέλεσμα σοβαρά εμποδιζόμενης ή ανύπαρκτης παραγωγής σπέρματος. Συνήθως αυξημένα επίπεδα FSH και μικρό μέγεθος όρχεων σχετίζονται με Μη Αποφρακτική Αζωοσπερμία.

Πότε μιλάμε για υπογονιμότητα

Υπογονιμότητα ονομάζεται η αδυναμία ενός ζευγαριού να πετύχει εγκυμοσύνη μετά από 12 μήνες τακτικών επαφών χωρίς προφύλαξη. Όταν η γυναίκα είναι άνω των 35 ετών, ο έλεγχος ξεκινά μετά από 6 μήνες. Διακρίνεται σε πρωτοπαθή, όταν δεν έχει υπάρξει ποτέ κύηση, και δευτεροπαθή, όταν το ζευγάρι έχει ήδη παιδί ή προηγούμενη εγκυμοσύνη και δυσκολεύεται να συλλάβει ξανά.

Αφορά περίπου ένα στα έξι ζευγάρια. Σε χοντρές γραμμές, το ένα τρίτο των περιπτώσεων οφείλεται στη γυναίκα, το ένα τρίτο στον άνδρα και οι υπόλοιπες σε συνδυασμό παραγόντων ή σε αίτιο που δεν εντοπίζεται. Γι’ αυτό ο έλεγχος γίνεται πάντα και στους δύο συντρόφους, ταυτόχρονα.

Ποιες εξετάσεις χρειάζονται για τη διερεύνηση

Ο βασικός έλεγχος ολοκληρώνεται συνήθως μέσα σε έναν κύκλο:

• Ιστορικό και γυναικολογική εξέταση με διακολπικό υπερηχογράφημα και καταμέτρηση ωοθυλακίων.
• Ορμονικός έλεγχος: FSH, LH, οιστραδιόλη, προλακτίνη, TSH και αντιμυλλέρειος ορμόνη (AMH) για την εκτίμηση του ωοθηκικού αποθέματος.
• Επιβεβαίωση ωορρηξίας με υπερηχογραφική παρακολούθηση ή μέτρηση προγεστερόνης.
• Έλεγχος σαλπίγγων με σαλπιγγογραφία ή υπερηχοσαλπιγγογραφία.
• Σπερμοδιάγραμμα για τον σύντροφο.
• Υστεροσκόπηση ή λαπαροσκόπηση όταν υπάρχει υποψία για πολύποδες, διάφραγμα, συμφύσεις ή ενδομητρίωση.

Θεραπεία υπογονιμότητας: από το απλό στο σύνθετο

Η θεραπεία επιλέγεται με βάση την αιτία, την ηλικία της γυναίκας και τη διάρκεια των προσπαθειών. Ξεκινάμε από την απλούστερη λύση που έχει ρεαλιστικές πιθανότητες:

• Προγραμματισμένες επαφές με ή χωρίς φαρμακευτική πρόκληση ωορρηξίας.
• Σπερματέγχυση σε ήπιο ανδρικό παράγοντα ή ανεξήγητη υπογονιμότητα.
• Χειρουργική αποκατάσταση για ινομυώματα, πολύποδες, ενδομητρίωση ή βλάβες των σαλπίγγων.
• Εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF) με ή χωρίς μικρογονιμοποίηση (ICSI), και Mini IVF σε επιλεγμένες περιπτώσεις.
• Δωρεά ωαρίων όταν το ωοθηκικό απόθεμα έχει εξαντληθεί.

Παράλληλα, ο τρόπος ζωής μετράει: το βάρος, το κάπνισμα και το αλκοόλ επηρεάζουν και τους δύο συντρόφους. Διαβάστε πώς ο τρόπος ζωής επηρεάζει τη γυναικεία γονιμότητα.

Υπογονιμότητα και ηλικία: τι αλλάζει μετά τα 35 και τα 40

Η ηλικία της γυναίκας είναι ο πιο ισχυρός μεμονωμένος παράγοντας για τη γονιμότητα. Ο λόγος είναι βιολογικός: η γυναίκα γεννιέται με όλα τα ωάρια που θα έχει ποτέ, και με τα χρόνια μειώνεται τόσο ο αριθμός όσο και η ποιότητά τους.

• Κάτω από 30: σε ένα υγιές ζευγάρι η πιθανότητα σύλληψης ανά κύκλο είναι περίπου 20% έως 25%. Οι περισσότερες γυναίκες μένουν έγκυες μέσα σε έναν χρόνο.
• 35 έως 39: η μηνιαία πιθανότητα μειώνεται σταδιακά και αυξάνεται το ποσοστό ωαρίων με χρωμοσωμικές ανωμαλίες. Αυτό εξηγεί γιατί αυξάνονται και οι αποβολές.
• Από 40 και πάνω: η πτώση επιταχύνεται. Ο χρόνος γίνεται ο κρισιμότερος παράγοντας και ο έλεγχος πρέπει να ξεκινά άμεσα.

Στους άνδρες η επίδραση της ηλικίας είναι ηπιότερη και πιο σταδιακή. Μετά τα 40 με 45 όμως η ποιότητα του σπέρματος μειώνεται, κάτι που καλό είναι να λαμβάνεται υπόψη στον σχεδιασμό.

Η πρακτική συνέπεια είναι απλή. Όσο μεγαλύτερη η ηλικία, τόσο λιγότερο περιθώριο υπάρχει για αναμονή και για θεραπείες που δοκιμάζονται επί πολλούς μήνες χωρίς αποτέλεσμα.

Δευτερογενής υπογονιμότητα: όταν το δεύτερο παιδί αργεί

Πολλά ζευγάρια ξαφνιάζονται όταν, μετά από μια εύκολη πρώτη εγκυμοσύνη, η δεύτερη δεν έρχεται. Η δευτερογενής υπογονιμότητα είναι συχνή και δεν πρέπει να υποτιμάται με τη σκέψη ότι αφού τα καταφέρατε μία φορά, θα γίνει ξανά από μόνο του.

Οι συνηθέστερες αιτίες είναι:

• Η μεγαλύτερη ηλικία και των δύο συντρόφων σε σύγκριση με την πρώτη εγκυμοσύνη.
• Επιπτώσεις προηγούμενου τοκετού ή επέμβασης: συμφύσεις, ατελής επούλωση της ουλής καισαρικής τομής (ισθμοκήλη) ή ενδομήτριες συμφύσεις μετά από απόξεση.
• Αλλαγές στο βάρος ή νέα ορμονικά προβλήματα, όπως διαταραχές του θυρεοειδούς.
• Λοιμώξεις που επηρέασαν τις σάλπιγγες στο μεσοδιάστημα.
• Αλλαγές στο σπέρμα, από νέα φάρμακα, νοσήματα ή τον τρόπο ζωής.

Ο έλεγχος ακολουθεί τα ίδια χρονικά όρια με την πρωτογενή υπογονιμότητα: 12 μήνες προσπάθειας, ή 6 αν η γυναίκα είναι άνω των 35.

Πότε να ζητήσετε έλεγχο νωρίτερα από τον έναν χρόνο

Τα όρια των 12 και των 6 μηνών ισχύουν για ζευγάρια χωρίς ιστορικό. Σε ορισμένες περιπτώσεις η αναμονή απλώς χάνει πολύτιμο χρόνο. Ζητήστε εκτίμηση από την αρχή αν:

• Ο κύκλος είναι πολύ ακανόνιστος, πολύ αραιός ή απουσιάζει.
• Υπάρχει γνωστή ενδομητρίωση ή έντονοι πόνοι περιόδου.
• Έχετε ιστορικό πυελικής φλεγμονής ή σεξουαλικά μεταδιδόμενης λοίμωξης, όπως τα χλαμύδια.
• Έχετε υποβληθεί σε χειρουργείο ωοθηκών, σαλπίγγων ή μήτρας.
• Έχετε κάνει χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία.
• Έχετε περάσει δύο ή περισσότερες αποβολές, οπότε χρειάζεται και διερεύνηση για καθ’ έξιν αποβολές.
• Ο σύντροφος έχει ιστορικό κρυψορχίας, χειρουργείου στους όρχεις, κιρσοκήλης ή δυσκολίες στη στύση και την εκσπερμάτωση. Αναλυτικά για τη διερεύνηση του άνδρα θα βρείτε στον οδηγό για την ανδρική υπογονιμότητα.

Τρόπος ζωής που στηρίζει τη γονιμότητα του ζευγαριού

Ο τρόπος ζωής δεν θεραπεύει μια απόφραξη σαλπίγγων ή μια σοβαρή ορμονική διαταραχή. Μπορεί όμως να βελτιώσει τις πιθανότητες, είτε η σύλληψη επιδιώκεται φυσικά είτε με θεραπεία. Και αφορά και τους δύο συντρόφους.

• Βάρος: τόσο η παχυσαρκία όσο και το πολύ χαμηλό βάρος διαταράσσουν την ωορρηξία. Σε υπέρβαρες γυναίκες, μια απώλεια 5% έως 10% του βάρους συχνά αποκαθιστά τον κύκλο.
• Κάπνισμα: επιταχύνει τη μείωση του ωοθηκικού αποθέματος και βλάπτει το σπέρμα. Η διακοπή ωφελεί άμεσα.
• Αλκοόλ και καφεΐνη: το αλκοόλ καλό είναι να αποφεύγεται όσο προσπαθείτε. Η καφεΐνη να μην ξεπερνά περίπου τα 200 mg την ημέρα, δηλαδή ένα με δύο φλιτζάνια καφέ.
• Φυλλικό οξύ: 400 μg την ημέρα για τη γυναίκα, ξεκινώντας τουλάχιστον έναν μήνα πριν από τη σύλληψη.
• Επαφές: τακτικές, κάθε 2 με 3 ημέρες, χωρίς άγχος για την ακριβή ημέρα. Πρακτικές οδηγίες θα βρείτε στο άρθρο πώς να μείνω έγκυος.

Η πρώτη επίσκεψη για υπογονιμότητα: πώς να προετοιμαστείτε

Μια καλά προετοιμασμένη πρώτη επίσκεψη εξοικονομεί χρόνο και αποφεύγει περιττές επαναλήψεις εξετάσεων. Πάρτε μαζί σας:

• Το ημερολόγιο του κύκλου των τελευταίων 3 έως 6 μηνών.
• Όλες τις προηγούμενες εξετάσεις: ορμονικές, υπερήχους, σπερμοδιαγράμματα, ιστολογικές.
• Λίστα με τα φάρμακα και τα συμπληρώματα που παίρνετε και οι δύο.
• Πληροφορίες για προηγούμενες εγκυμοσύνες, αποβολές, επεμβάσεις και λοιμώξεις.
• Οικογενειακό ιστορικό, για παράδειγμα πρόωρη εμμηνόπαυση, θαλασσαιμία ή άλλα κληρονομικά νοσήματα.

Καλό είναι να έρθετε μαζί με τον σύντροφό σας. Η υπογονιμότητα αφορά το ζευγάρι και οι αποφάσεις παίρνονται καλύτερα όταν και οι δύο ακούν τις ίδιες πληροφορίες. Στο τέλος της επίσκεψης θα πρέπει να έχετε ένα σαφές πλάνο: ποιες εξετάσεις, με ποια σειρά και πότε θα ξανασυναντηθείτε για τα αποτελέσματα.

Συχνές Ερωτήσεις