Οι επιλογές του τρόπου ζωής μπορούν να επηρεάσουν την ικανότητα της γυναίκας να συλλάβει.
Εάν ελπίζετε να μείνετε έγκυος, μπορεί να αναρωτιέστε για τη γονιμότητά σας και εάν μπορείτε να τη βελτιώσετε. Ορισμένοι παράγοντες μπορεί να είναι πέρα από τον έλεγχό σας, όπως ιατρικά ζητήματα που επηρεάζουν την ικανότητα σύλληψης. Αλλά οι επιλογές του τρόπου ζωής σας μπορούν επίσης να επηρεάσουν τη γονιμότητά σας. Εδώ είναι τι πρέπει να γνωρίζετε για να προωθήσετε και να προστατέψετε τη γονιμότητά σας.
Τι είναι η γυναικεία γονιμότητα;
Η γυναικεία γονιμότητα είναι η ικανότητα της γυναίκας να συλλάβει ένα παιδί. Εσείς και ο σύντροφός σας μπορεί να προβληματιστείτε για τη γονιμότητά σας εάν προσπαθείτε να μείνετε έγκυος με συχνή, απροστάτευτη σεξουαλική επαφή για τουλάχιστον ένα χρόνο – ή τουλάχιστον έξι μήνες εάν είστε άνω των 35 – χωρίς επιτυχία.
Τι προκαλεί προβλήματα γυναικείας γονιμότητας;
Διάφορα ιατρικά ζητήματα μπορούν να συμβάλουν σε προβλήματα γονιμότητας των γυναικών, όπως:
Διαταραχές ωορρηξίας, που επηρεάζουν την απελευθέρωση των ωαρίων από τις ωοθήκες. Σε αυτές περιλαμβάνονται ορμονικές διαταραχές, όπως το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, η υπερπρολακτιναιμία και τα προβλήματα του θυρεοειδούς (υπερθυρεοειδισμός ή υποθυρεοειδισμός).
Ανωμαλίες της μήτρας ή του τραχήλου της μήτρας, όπως πολύποδες ή ινομυώματα στη μήτρα.
Βλάβη ή απόφραξη των σαλπίγγων, η οποία συχνά προκαλείται από φλεγμονώδη νόσο της πυέλου.
Ενδομητρίωση, η οποία εμφανίζεται όταν ο ιστός που κανονικά καλύπτει το εσωτερικό της μήτρας αναπτύσσεται έξω από τη μήτρα.
Πρωτοπαθής ωοθηκική ανεπάρκεια (πρώιμη εμμηνόπαυση), η οποία εμφανίζεται όταν οι ωοθήκες σταματούν να λειτουργούν κανονικά και η έμμηνος ρύση τελειώνει πριν από την ηλικία των 40 ετών.
Πυελικές συμφύσεις – ταινίες ουλώδους ιστού που δεσμεύουν όργανα μετά από πυελική λοίμωξη, σκωληκοειδίτιδα ή κοιλιακή ή πυελική επέμβαση.
Ιατρικές καταστάσεις που σχετίζονται με την απουσία εμμήνου ρύσεως, όπως ο κακώς ελεγχόμενος διαβήτης, η κοιλιοκάκη και ορισμένες αυτοάνοσες ασθένειες όπως ο ερυθηματώδης λύκος.
Αναπαραγωγική ηλικία. Η καθυστέρηση της εγκυμοσύνης μπορεί να μειώσει την πιθανότητα να μπορέσετε να συλλάβετε. Η μείωση της ποσότητας και της ποιότητας των ωαρίων σας με την ηλικία καθιστά δυσκολότερη τη σύλληψη.
Τι μπορώ να κάνω για να προωθήσω τη γυναικεία γονιμότητα;
Οι επιλογές υγιεινού τρόπου ζωής μπορούν να σας βοηθήσουν να προωθήσετε τη γονιμότητα σας. Μέτρα που μπορείτε να λάβετε:
Διατηρήστε ένα υγιές βάρος. Το υπέρβαρο ή σημαντικά λιποβαρές μπορεί να αναστείλει την κανονική ωορρηξία.
Αποτρέψτε τις σεξουαλικά μεταδιδόμενες λοιμώξεις. Λοιμώξεις όπως τα χλαμύδια και η γονόρροια αποτελούν κύρια αιτία υπογονιμότητας για τις γυναίκες.
Αποφύγετε τη νυχτερινή βάρδια, αν είναι δυνατόν. Η τακτική εργασία στη νυχτερινή βάρδια μπορεί να σας θέσει σε υψηλότερο κίνδυνο υπογονιμότητας, πιθανώς επηρεάζοντας την παραγωγή ορμονών. Εάν εργάζεστε το βράδυ, προσπαθήστε να κοιμάστε αρκετά όταν δεν εργάζεστε.
Αν και το άγχος δεν θα σας εμποδίσει να μείνετε έγκυος, σκεφτείτε να το ελαχιστοποιήσετε και να εφαρμόσετε υγιείς μεθόδους αντιμετώπισης – όπως τεχνικές χαλάρωσης – όταν προσπαθείτε να συλλάβετε.
Οι επιλογές υγιεινού τρόπου ζωής μετρούν και εδώ. Για να προστατεύσετε τη γονιμότητά σας:
Μην καπνίζετε. Η χρήση καπνού σχετίζεται με χαμηλότερη γονιμότητα. Το κάπνισμα γερνά τις ωοθήκες σας και καταστρέφει τα ωάρια σας πρόωρα. Εάν καπνίζετε, ζητήστε από έναν ειδικό να σας βοηθήσει να το κόψετε.
Περιορίστε την ποσότητα αλκοόλ που πίνετε. Η μεγάλη κατανάλωση αλκοόλ σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο διαταραχών της ωορρηξίας. Εάν θέλετε να μείνετε έγκυος, σκεφτείτε να αποφύγετε εντελώς το αλκοόλ. Η αποχή κατά τη σύλληψη και κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης συνιστάται γενικά επειδή δεν έχει τεκμηριωθεί ένα ασφαλές επίπεδο εμβρυϊκής κατανάλωσης αλκοόλ.
Περιορίστε την καφεΐνη. Η γυναικεία γονιμότητα δεν φαίνεται να επηρεάζεται από την πρόσληψη καφεΐνης κάτω από 200 χιλιοστόγραμμα την ημέρα. Εξετάστε το ενδεχόμενο να περιορίσετε την πρόσληψη καφεΐνης σας σε ένα ή δύο φλιτζάνια καφέ την ημέρα.
Να είστε προσεκτικοί με την υπεράσκηση. Η υπερβολική έντονη σωματική δραστηριότητα μπορεί να αναστείλει την ωορρηξία και να μειώσει την παραγωγή της ορμόνης προγεστερόνης. Εάν έχετε υγιές βάρος και σκέφτεστε να μείνετε έγκυος σύντομα, σκεφτείτε να περιορίσετε την έντονη σωματική δραστηριότητα σε λιγότερο από πέντε ώρες την εβδομάδα.
Αποφύγετε την έκθεση σε τοξίνες. Οι περιβαλλοντικοί ρύποι και οι τοξίνες – όπως τα φυτοφάρμακα, οι διαλύτες στεγνού καθαρισμού και ο μόλυβδος – μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά τη γονιμότητα.
Εάν σκέφτεστε να μείνετε έγκυος και ανησυχείτε για τον αντίκτυπο των επιλογών του τρόπου ζωής σας στη γονιμότητά σας, συμβουλευτείτε τον γυναικολόγο σας. Αυτός μπορεί να σας βοηθήσει να εντοπίσετε τρόπους για να βελτιώσετε τη γονιμότητά σας και να αυξήσετε τις πιθανότητές σας να μείνετε έγκυος.
Καφεΐνη, αλκοόλ και κάπνισμα: τι ισχύει για τη γονιμότητα
Επηρεάζει η καφεΐνη τη γονιμότητα;
Σε μέτριες ποσότητες όχι. Οι μελέτες δεν δείχνουν επίδραση στη σύλληψη όταν η κατανάλωση μένει κάτω από 200 mg καφεΐνης την ημέρα, δηλαδή έναν με δύο καφέδες. Πάνω από 300 έως 500 mg ημερησίως η εικόνα αλλάζει: ορισμένες μελέτες βρίσκουν καθυστέρηση στη σύλληψη και αυξημένο κίνδυνο αποβολής. Μετρήστε και την καφεΐνη από τσάι, αναψυκτικά τύπου κόλα, ενεργειακά ποτά και σοκολάτα. Το ίδιο όριο ισχύει και στην εγκυμοσύνη.
Πρέπει να σταματήσω το αλκοόλ πριν από τη σύλληψη;
Είναι η ασφαλέστερη επιλογή. Το έμβρυο αναπτύσσεται ραγδαία τις πρώτες εβδομάδες, πριν ακόμη μάθετε ότι είστε έγκυος, και δεν έχει οριστεί ασφαλής ποσότητα αλκοόλ για την κύηση. Η συστηματική κατανάλωση διαταράσσει την ωορρηξία και συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο αποβολής. Στους άνδρες μειώνει την τεστοστερόνη και την ποιότητα του σπέρματος. Αν προσπαθείτε να συλλάβετε, περιορίστε το στο ελάχιστο ή κόψτε το εντελώς, και οι δύο.
Μπορεί το κάπνισμα να επηρεάσει το σπέρμα και τα ωάρια;
Ναι, και στα δύο φύλα. Στους άνδρες το κάπνισμα μειώνει τον αριθμό και την κινητικότητα των σπερματοζωαρίων και αυξάνει τις βλάβες στο DNA τους. Στις γυναίκες επιταχύνει την απώλεια ωαρίων, φέρνει νωρίτερα την εμμηνόπαυση και μειώνει τα ποσοστά επιτυχίας της εξωσωματικής γονιμοποίησης. Το ίδιο ισχύει για το παθητικό κάπνισμα και, με βάση τα μέχρι τώρα δεδομένα, για το ηλεκτρονικό τσιγάρο με νικοτίνη. Επειδή η παραγωγή σπέρματος διαρκεί περίπου τρεις μήνες, η βελτίωση φαίνεται δύο με τρεις μήνες μετά τη διακοπή.
Καφές και εξωσωματική: τι ισχύει
Ο καφές δεν απαγορεύεται στην εξωσωματική. Οι μελέτες δείχνουν ότι η μέτρια κατανάλωση, έως 200 mg καφεΐνης την ημέρα (περίπου ένας με δύο καφέδες), δεν επηρεάζει τα ποσοστά επιτυχίας. Αντίθετα, οι μεγάλες ποσότητες, πάνω από 300 με 500 mg, έχουν συνδεθεί με χαμηλότερες πιθανότητες κύησης και μεγαλύτερο κίνδυνο αποβολής. Πρακτικά:
- Περιοριστείτε σε έναν με δύο καφέδες την ημέρα από την αρχή της διέγερσης.
- Μετρήστε και την «κρυφή» καφεΐνη: τσάι, cola, ενεργειακά ποτά, σοκολάτα.
- Μετά την εμβρυομεταφορά συνεχίστε στα ίδια όρια, που ισχύουν και για την εγκυμοσύνη.
- Ο ντεκαφεϊνέ είναι καλή εναλλακτική αν σας λείπει η γεύση.
Για όλα τα στάδια της θεραπείας δείτε την εξωσωματική γονιμοποίηση βήμα προς βήμα.
Τι δεν μπορεί να αλλάξει ο τρόπος ζωής: το βιολογικό ρολόι των ωαρίων
Η γυναίκα γεννιέται με όλα τα ωάρια που θα έχει ποτέ. Κατά τη γέννηση είναι περίπου ένα με δύο εκατομμύρια, στην εφηβεία έχουν μείνει μερικές εκατοντάδες χιλιάδες, και ο αριθμός συνεχίζει να μειώνεται κάθε μήνα, ανεξάρτητα από το αν γίνεται ωορρηξία ή αν παίρνετε αντισυλληπτικά. Μαζί με τον αριθμό μειώνεται και η ποιότητα: μετά τα 35 αυξάνεται σταδιακά το ποσοστό ωαρίων με χρωμοσωμικές ανωμαλίες.
Ο υγιεινός τρόπος ζωής προστατεύει όσα ωάρια έχετε και βελτιώνει το περιβάλλον όπου ωριμάζουν. Δεν μπορεί όμως να γυρίσει πίσω το ρολόι. Αν δεν σχεδιάζετε εγκυμοσύνη σύντομα, μια μέτρηση της αντιμυλλέρειου ορμόνης (AMH) μαζί με υπερηχογράφημα δίνει μια εικόνα του ωοθηκικού αποθέματος. Δεν προβλέπει αν θα μείνετε έγκυος, αλλά βοηθά να αποφασίσετε αν έχει νόημα να εξετάσετε την κατάψυξη ωαρίων.
Διατροφικό πρότυπο και γυναικεία γονιμότητα
Δεν υπάρχει «τροφή θαύμα» για τη γονιμότητα. Υπάρχει όμως συνολικό διατροφικό πρότυπο που φαίνεται να βοηθά. Μελέτες παρατήρησης έχουν συσχετίσει τη μεσογειακού τύπου διατροφή με καλύτερη ωορρηξία και, σε ορισμένες μελέτες, με καλύτερα αποτελέσματα στην εξωσωματική.
- Περισσότερα: λαχανικά, όσπρια, φρούτα, ολικής άλεσης δημητριακά, ελαιόλαδο, ξηροί καρποί, ψάρια δύο φορές την εβδομάδα.
- Λιγότερα: επεξεργασμένα κρέατα, γλυκά ροφήματα, τρόφιμα με τρανς λιπαρά, πολύ επεξεργασμένοι υδατάνθρακες.
- Ψάρια με σύνεση: προτιμήστε μικρά ψάρια όπως σαρδέλα, γαύρο και σολομό, και περιορίστε τα μεγάλα αρπακτικά, όπως ξιφία και μεγάλο τόνο, λόγω υδραργύρου.
- Βιταμίνη D: τα χαμηλά επίπεδα είναι συχνά, ακόμη και στην Ελλάδα. Ένας απλός έλεγχος αίματος δείχνει αν χρειάζεστε συμπλήρωμα.
- Όχι στις εξαντλητικές δίαιτες: η απότομη απώλεια βάρους ή η πολύ χαμηλή πρόσληψη ενέργειας μπορεί να σταματήσει την ωορρηξία.
Ενδοκρινικοί διαταράκτες: πρακτικά βήματα στην καθημερινότητα
Ορισμένες χημικές ουσίες μιμούνται ή μπλοκάρουν τις ορμόνες. Οι πιο μελετημένες είναι η δισφαινόλη Α και οι φθαλικές ενώσεις σε πλαστικά, καθώς και ορισμένα φυτοφάρμακα. Η επίδρασή τους στον άνθρωπο είναι δύσκολο να μετρηθεί με ακρίβεια, αλλά η μείωση της έκθεσης είναι απλή και χωρίς κόστος:
- μην ζεσταίνετε φαγητό σε πλαστικά δοχεία στον φούρνο μικροκυμάτων, προτιμήστε γυάλινα ή κεραμικά,
- πλένετε καλά φρούτα και λαχανικά,
- περιορίστε τα έτοιμα, πολύ επεξεργασμένα τρόφιμα σε συσκευασίες,
- αερίζετε το σπίτι και αποφεύγετε τα αρωματικά χώρου και τα έντονα χημικά καθαριστικά,
- αν η δουλειά σας περιλαμβάνει διαλύτες, βαφές ή φυτοφάρμακα, χρησιμοποιείτε τον προβλεπόμενο εξοπλισμό προστασίας.
Πώς προστατεύετε τη γονιμότητα από γυναικολογικές παθήσεις
Πολλά προβλήματα γονιμότητας ξεκινούν χρόνια πριν από την προσπάθεια για παιδί. Η έγκαιρη αντιμετώπιση κάνει διαφορά:
- Σεξουαλικά μεταδιδόμενα νοσήματα: τα χλαμύδια συχνά δεν δίνουν συμπτώματα. Ο έλεγχος με κάθε νέο σύντροφο και η άμεση θεραπεία προστατεύουν τις σάλπιγγες.
- Έντονοι πόνοι περιόδου: δεν είναι «φυσιολογικοί» όταν σας κρατούν στο σπίτι. Μπορεί να κρύβουν ενδομητρίωση, που αντιμετωπίζεται καλύτερα όταν διαγνωστεί νωρίς.
- Χειρουργείο στις ωοθήκες: αν χρειάζεστε επέμβαση για κύστεις ωοθηκών, ρωτήστε πώς θα προστατευθεί ο υγιής ωοθηκικός ιστός. Οι επαναλαμβανόμενες επεμβάσεις μειώνουν το απόθεμα.
- Θεραπείες για καρκίνο: η χημειοθεραπεία και η ακτινοθεραπεία της πυέλου μπορεί να βλάψουν τις ωοθήκες. Πριν ξεκινήσει η θεραπεία, ζητήστε συζήτηση για διατήρηση γονιμότητας. Συχνά υπάρχει χρόνος για κατάψυξη ωαρίων ή εμβρύων.
Γονιμότητα ανά δεκαετία: τι αξίζει να κάνετε
- Στα 20: προστασία από σεξουαλικά μεταδιδόμενα νοσήματα, εμβόλιο HPV αν δεν έχει γίνει, τακτικό τεστ Παπ, διερεύνηση ακανόνιστου κύκλου ή έντονου πόνου.
- Στα 30: αν η εγκυμοσύνη δεν είναι στα άμεσα σχέδια, συζήτηση για το ωοθηκικό απόθεμα. Διακοπή καπνίσματος και σταθεροποίηση βάρους πριν από την προσπάθεια.
- Μετά τα 35: μικρότερο περιθώριο αναμονής. Έλεγχος μετά από έξι μήνες προσπαθειών, ή νωρίτερα αν υπάρχουν ενδείξεις.
- Μετά τα 40: άμεση αξιολόγηση όταν ξεκινά η προσπάθεια, με ρεαλιστική ενημέρωση για τις επιλογές, συμπεριλαμβανομένης της δωρεάς ωαρίων.
Ο τρόπος ζωής του συντρόφου μετράει εξίσου
Η σύλληψη χρειάζεται και καλό σπέρμα. Η παραγωγή σπερματοζωαρίων διαρκεί περίπου τρεις μήνες, οπότε οι αλλαγές του άνδρα σήμερα φαίνονται στο σπερμοδιάγραμμα σε ένα τρίμηνο. Κάπνισμα, παχυσαρκία, αναβολικά, συχνή έκθεση των όρχεων σε ζέστη, όπως σάουνα ή λάπτοπ στα πόδια για ώρες, και η συστηματική κατανάλωση αλκοόλ επιβαρύνουν την ποιότητα του σπέρματος. Οι αλλαγές είναι πιο εύκολες όταν τις κάνετε μαζί. Αν υπάρχουν ευρήματα στο σπερμοδιάγραμμα, δείτε τι ισχύει για την ανδρική υπογονιμότητα.
Για εξατομικευμένη εκτίμηση της περίπτωσής σας, κλείστε ραντεβού με τον Δρ. Παναγιώτη Πολύζο στο ιατρείο της Αθήνας ή του Βόλου.
Συχνές Ερωτήσεις
Σε ποια ηλικία αρχίζει να μειώνεται η γυναικεία γονιμότητα;
Η πτώση ξεκινά σταδιακά μετά τα 30, γίνεται πιο αισθητή μετά τα 35 και απότομη μετά τα 40, επειδή μειώνονται ο αριθμός και η ποιότητα των ωαρίων.
Επηρεάζει το βάρος τη γονιμότητα;
Ναι. Τόσο το αυξημένο όσο και το πολύ χαμηλό βάρος διαταράσσουν την ωορρηξία. Ακόμη και απώλεια 5 με 10% του βάρους μπορεί να επαναφέρει τον κύκλο. Διαβάστε για την παχυσαρκία και την υπογονιμότητα.
Πόσο καφέ μπορώ να πίνω όταν προσπαθώ να συλλάβω;
Έως 200 mg καφεΐνης την ημέρα, δηλαδή ένας με δύο καφέδες, θεωρείται ασφαλές όριο.
Βλάπτει το κάπνισμα τα ωάρια;
Ναι. Επιταχύνει την απώλεια ωαρίων, φέρνει νωρίτερα την εμμηνόπαυση και μειώνει τα ποσοστά επιτυχίας στην εξωσωματική. Η διακοπή ωφελεί σε κάθε ηλικία.
Ποια συμπληρώματα χρειάζομαι πριν από τη σύλληψη;
Φυλλικό οξύ 400 mcg ημερησίως, τουλάχιστον έναν μήνα πριν, και βιταμίνη D αν τα επίπεδά σας είναι χαμηλά. Οτιδήποτε άλλο συζητήστε το με τον γιατρό σας. Δείτε και τις συμβουλές για το πώς να μείνετε έγκυος.
Επιτρέπεται ο καφές στην εξωσωματική;
Ναι, με μέτρο. Έως 200 mg καφεΐνης την ημέρα, δηλαδή ένας με δύο καφέδες, θεωρείται ασφαλές πριν και μετά την εμβρυομεταφορά. Μεγαλύτερες ποσότητες καλό είναι να αποφεύγονται.
Βοηθά η μεσογειακή διατροφή στη γονιμότητα;
Οι μελέτες παρατήρησης τη συνδέουν με καλύτερη ωορρηξία και σε ορισμένες περιπτώσεις με καλύτερα αποτελέσματα στην εξωσωματική. Δεν είναι θεραπεία, αλλά είναι ένα ασφαλές διατροφικό πρότυπο που στηρίζει και την εγκυμοσύνη.
Μπορώ να μάθω πόσα ωάρια έχω;
Όχι με ακρίβεια, αλλά η αντιμυλλέρειος ορμόνη και η μέτρηση των ωοθυλακίων στο υπερηχογράφημα δίνουν εκτίμηση του ωοθηκικού αποθέματος. Δείχνουν πόσο καλά θα ανταποκριθείτε σε διέγερση, όχι αν θα συλλάβετε φυσικά.
Επηρεάζουν τα πλαστικά δοχεία τη γονιμότητα;
Ορισμένες ουσίες των πλαστικών δρουν σαν ορμόνες, αλλά η επίδρασή τους στη γονιμότητα του ανθρώπου δεν έχει ποσοτικοποιηθεί με βεβαιότητα. Η αποφυγή θέρμανσης φαγητού σε πλαστικό είναι απλό μέτρο προφύλαξης.
Μπορεί η κοιλιοκάκη να επηρεάσει τη γονιμότητα;
Η αδιάγνωστη ή αρρύθμιστη κοιλιοκάκη έχει συνδεθεί με υπογονιμότητα και αποβολές. Με αυστηρή διατροφή χωρίς γλουτένη ο κίνδυνος μειώνεται. Αν έχετε ανεξήγητη υπογονιμότητα ή αναιμία από έλλειψη σιδήρου, ο έλεγχος είναι απλός.