H παχυσαρκία & η υπογονιμότητα συχνά συμβαδίζουν. Η παχυσαρκία μειώνει τη γονιμότητα και είναι γνωστό, ότι ένας υψηλός δείκτης μάζας σώματος (BMI) μειώνει τα ποσοστά εγκυμοσύνης στην εξωσωματική γονιμοποίηση.
Αυτός είναι ο λόγος που πολλοί ειδικοί αναπαραγωγής αρνούνται να αναλάβουν την θεραπεία παχύσαρκων γυναικών, μέχρι το BMI να επανέλθει σε φυσιολογικά επίπεδα. Φυσικά, αυτή η συμβουλή είναι για το δικό τους καλό, αφού στην ουσία αυτό που θέλουν οι γιατροί είναι οι ασθενείς τους να κυοφορήσουν. Ωστόσο, το πρόβλημα είναι πιο περίπλοκο απ΄ ό,τι φαίνεται εκ πρώτης όψεως.
Κανείς δεν θέλει να είναι παχύσαρκος και οι περισσότερες γυναίκες που είναι υπέρβαρες, έχουν ήδη δοκιμάσει τα πάντα για να χάσουν βάρος και να αποκτήσουν ξανά την σιλουέτα τους – έτσι κι αλλιώς οι υπέρβαροι άνθρωποι δεν χρειάζονται έναν γιατρό για να τους πει ότι πρέπει να χάσουν βάρος, το γνωρίζουν ήδη. Όμως (όπως οι περισσότεροι μπορούμε να το επιβεβαιώσουμε και από προσωπική μας πείρα), είναι πάρα πολύ δύσκολο το να χάσεις βάρος.
Για τους περισσότερους από εμάς, κάθε φορά που χάνουμε ένα κιλό, καταλήγουμε στο να παίρνουμε ξανά δύο. Αυτό βέβαια είναι εξαιρετικά απογοητευτικό και το να ακούς επιπλέον από τους άλλους, ότι είσαι παχύσαρκη, μπορεί να σε κάνει να αισθάνεσαι ταυτόχρονα εκτός απο πληγωμένη και προσβεβλημένη.
Το πρόβλημα αποκτά πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις, αν δεν είσαι και γόνιμη. Πολλοί θα σου πουν ότι δεν μένεις έγκυος λόγω της παχυσαρκίας και αυτό θα σε κάνει να νιώσεις χειρότερα για τον εαυτό σου. Όχι μόνο δεν είσαι ικανή να χάσεις κιλά, αλλά δεν μπορείς να αποκτήσεις κι ένα μωρό! Επίσης οι γιατροί μπορεί να γίνουν ακόμα και αγενείς και να αρνηθούν να αναλάβουν γυναίκες που πάσχουν από υπογονιμότητα, μέχρι να μπορέσουν να επαναφέρουν το BMI σε ιδανικά επίπεδα.
Ασφαλώς αυτό είναι άδικο και σκληρό. Καμμία υπέρβαρη γυναίκα δεν θέλει να είναι υπέρβαρη. Πολλές έχουν κάνει τα πάντα για να χάσουν βάρος, απλά δεν τα έχουν καταφέρει. Είναι κοινή τακτική για κάποιους, το να τις κατηγορήσουν ότι δεν έχουν αρκετά ισχυρή θέληση για να τα καταφέρουν, αυτό όμως είναι κάτι το οποίο χειροτερεύει την κατάσταση, γιατί προσθέτει ενοχή. Όταν ένας γιατρός αρνείται να τις αναλάβει λόγω της παχυσαρκίας, αισθάνονται παγιδευμένες και χωρίς ελπίδα. Αυτό συχνά μπορεί να συμβάλλει στο να αποκτήσουν ακόμα περισσότερο βάρος! Δεν έχουν όρεξη να βγουν έξω, ούτε να γυμναστούν κι επειδή λυπούνται τον εαυτό τους μένουν σπίτι και τρώνε περισσότερο, χωρίς να ξέρουν πια πως να αντιμετωπίσουν την κατάσταση. Η υπογονιμότητα και η ανικανότητά τους να χάσουν βάρος μειώνει την αυτοεκτίμηση τους ακόμα περισσότερο και οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο.
Oι γιατροί πρέπει να μάθουν να είναι πιο ευγενικοί με μια γυναίκα που είναι παχύσαρκη. Το να της προτείνουν απλά να χάσει βάρος είναι κάτι πολύ εύκολο, όμως αν εκείνη επιμένει στο ό,τι το έχει δοκιμάσει και έχει αποτύχει ή αν ακολουθήσει κάποια δική της μέθοδο και δεν τα καταφέρει να χάσει κιλά, δεν θα πρέπει να αρνούνται να αναλάβουν την θεραπεία της. Με το να την αποθαρρύνουν, κάνουν την κατάσταση ακόμα χειρότερη, γιατί εκείνη θα αφιερώσει πολύ χρόνο στο να προσπαθήσει να χάσει βάρος και όχι στο να γονιμοποιήσει – και αυτός είναι ένας πολύτιμος χρόνος που δεν επιστρέφει.
Πως αντιμετωπίζουμε τις υπέρβαρες γυναίκες;
Χρειάζονται συγκεκριμένες λύσεις, με ένα καλά σχεδιασμένο πλάνο απώλειας βάρους, με τους ειδικούς γονιμότητας να τις βοηθάνε να το εφαρμόσουν, σε συνεργασία με διαιτολόγους, φυσιοθεραπευτές και γυμναστές. Επίσης, θα πρέπει να είναι συμπονετικοί και να εκτιμάνε το ότι έχουν κάνει τα πάντα για να χάσουν βάρος, ανεξάρτητα απο το ότι μπορεί να μην τα έχουν καταφέρει.
Δεν υπάρχει κανένας λόγος στο να αρνηθεί κανείς να αναλάβει την θεραπεία τους, ανεξαρτήτως με το τι μπορεί να λένε κάποιες οδηγίες. Αντί να επικεντρωνόμαστε στο BMI, καλό θα ήταν να μάθουμε να επικεντρωνόμαστε στον ίδιο τον ασθενή.
Πώς το αυξημένο βάρος επηρεάζει την ωορρηξία
Ο λιπώδης ιστός δεν είναι αδρανής αποθήκη ενέργειας. Λειτουργεί σαν ενδοκρινής αδένας, που παράγει ορμόνες και ουσίες οι οποίες επηρεάζουν άμεσα το αναπαραγωγικό σύστημα.
- Αντίσταση στην ινσουλίνη: τα υψηλά επίπεδα ινσουλίνης διεγείρουν τις ωοθήκες να παράγουν περισσότερα ανδρογόνα. Τα ωοθυλάκια σταματούν να ωριμάζουν κανονικά και η ωορρηξία γίνεται ακανόνιστη ή σταματά.
- Περίσσεια οιστρογόνων: ο λιπώδης ιστός μετατρέπει ανδρογόνα σε οιστρογόνα. Η συνεχής έκθεση, χωρίς τις φυσιολογικές διακυμάνσεις, διαταράσσει τον άξονα υποθαλάμου, υπόφυσης και ωοθηκών.
- Μειωμένη SHBG: η πρωτεΐνη που δεσμεύει τις ορμόνες φύλου μειώνεται, οπότε κυκλοφορούν περισσότερα ελεύθερα ανδρογόνα.
- Χρόνια φλεγμονή χαμηλού βαθμού: φαίνεται να επηρεάζει την ποιότητα των ωαρίων και την υποδεκτικότητα του ενδομητρίου.
Για αυτό, ακόμη και γυναίκες με αυξημένο βάρος που έχουν τακτικό κύκλο χρειάζονται κατά μέσο όρο περισσότερο χρόνο για να συλλάβουν. Το καλό νέο είναι ότι οι περισσότεροι από αυτούς τους μηχανισμούς βελτιώνονται με μέτρια απώλεια βάρους.
Δείκτης μάζας σώματος και περίμετρος μέσης: τι μετράμε
Ο δείκτης μάζας σώματος (ΔΜΣ) υπολογίζεται αν διαιρέσετε το βάρος σε κιλά με το τετράγωνο του ύψους σε μέτρα. Μια γυναίκα με ύψος 1,65 μ. και βάρος 82 κιλά έχει ΔΜΣ περίπου 30. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας:
- 18,5 έως 24,9: φυσιολογικό βάρος.
- 25 έως 29,9: υπέρβαρο.
- 30 και άνω: παχυσαρκία, με διαβαθμίσεις στο 35 και στο 40.
Ο ΔΜΣ είναι χρήσιμος, αλλά δεν λέει τα πάντα. Δεν ξεχωρίζει τη μυϊκή μάζα από το λίπος και δεν δείχνει πού βρίσκεται το λίπος. Η περίμετρος μέσης πάνω από 80 εκατοστά στις γυναίκες, και κυρίως πάνω από 88, δείχνει κοιλιακή παχυσαρκία, που συνδέεται στενότερα με την αντίσταση στην ινσουλίνη. Για αυτό ο γιατρός σας εκτιμά και τα δύο, μαζί με τις εξετάσεις σακχάρου και λιπιδίων.
Το βάρος του άνδρα μετράει επίσης
Η συζήτηση για το βάρος επικεντρώνεται σχεδόν πάντα στη γυναίκα. Η παχυσαρκία όμως επηρεάζει και την ανδρική γονιμότητα, με αρκετούς μηχανισμούς:
- Το λίπος μετατρέπει την τεστοστερόνη σε οιστρογόνα, κάτι που μειώνει την παραγωγή σπέρματος.
- Η αυξημένη θερμοκρασία στην περιοχή του οσχέου επιβαρύνει τη σπερματογένεση.
- Η στυτική δυσλειτουργία και η άπνοια ύπνου είναι συχνότερες και επηρεάζουν τόσο τις ορμόνες όσο και τη σεξουαλική ζωή.
- Η βλάβη στο DNA του σπέρματος εμφανίζεται συχνότερα.
Η απώλεια βάρους, η άσκηση και η διακοπή του καπνίσματος βελτιώνουν το σπέρμα μέσα σε περίπου τρεις μήνες, όσο διαρκεί ένας κύκλος σπερματογένεσης. Περισσότερα για τη διερεύνηση του άνδρα θα βρείτε στον οδηγό για την ανδρική υπογονιμότητα.
Ρεαλιστικό πλάνο απώλειας βάρους πριν από τη σύλληψη
Οι αυστηρές δίαιτες σπάνια κρατούν. Αυτό που λειτουργεί είναι μικρές αλλαγές που μπορείτε να διατηρήσετε, με τη στήριξη ειδικών.
Διατροφή
- Στόχος απώλεια περίπου μισό έως ένα κιλό την εβδομάδα.
- Μεσογειακό πρότυπο: λαχανικά, όσπρια, δημητριακά ολικής άλεσης, ψάρι, ελαιόλαδο.
- Λιγότερα αναψυκτικά, χυμοί και επεξεργασμένα τρόφιμα, που ανεβάζουν γρήγορα την ινσουλίνη.
- Συνεργασία με διαιτολόγο, ειδικά αν υπάρχουν πολυκυστικές ωοθήκες ή προδιαβήτης.
Κίνηση και ύπνος
- Τουλάχιστον 150 λεπτά μέτριας άσκησης την εβδομάδα, όπως γρήγορο περπάτημα, κολύμπι ή ποδήλατο.
- Δύο συνεδρίες ενδυνάμωσης την εβδομάδα, για να διατηρηθεί η μυϊκή μάζα.
- Επτά με οκτώ ώρες ύπνου. Η έλλειψη ύπνου αυξάνει την πείνα και την αντίσταση στην ινσουλίνη.
Φάρμακα και χειρουργική
Σε επιλεγμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται φάρμακα για την απώλεια βάρους. Τα νεότερα ενέσιμα σκευάσματα (ανάλογα GLP-1) πρέπει να διακόπτονται εγκαίρως πριν από την προσπάθεια σύλληψης, συνήθως τουλάχιστον δύο μήνες πριν, σύμφωνα με τις οδηγίες του κάθε φαρμάκου. Μετά από βαριατρική επέμβαση συστήνεται αναμονή περίπου 12 έως 18 μηνών πριν από την εγκυμοσύνη, ώστε να σταθεροποιηθούν το βάρος και η θρέψη.
Βάρος, ηλικία και χρόνος: πώς ζυγίζεται η απόφαση για θεραπεία
Η απώλεια βάρους βελτιώνει τις πιθανότητες. Ο χρόνος όμως που απαιτεί δεν είναι αδιάφορος, ιδίως μετά τα 35, όταν το ωοθηκικό απόθεμα μειώνεται κάθε χρόνο. Μια γυναίκα 38 ετών που αφιερώνει δύο χρόνια σε δίαιτες πριν ξεκινήσει θεραπεία μπορεί να χάσει περισσότερα από όσα θα κέρδιζε.
Για αυτό η απόφαση πρέπει να είναι εξατομικευμένη:
- Σε νεότερες γυναίκες με χρόνο στη διάθεσή τους, ένα δομημένο πρόγραμμα 3 έως 6 μηνών πριν από τη θεραπεία έχει νόημα.
- Σε μεγαλύτερες ηλικίες, η απώλεια βάρους μπορεί να γίνεται παράλληλα με τη θεραπεία, για παράδειγμα με κατάψυξη εμβρύων τώρα και μεταφορά όταν βελτιωθεί το βάρος.
- Σε πολύ υψηλό ΔΜΣ, η ασφάλεια της αναισθησίας και της εγκυμοσύνης απαιτεί συνεργασία με αναισθησιολόγο και ενδοκρινολόγο.
Προετοιμασία για ασφαλή εγκυμοσύνη με αυξημένο βάρος
Αν ο ΔΜΣ σας είναι 30 ή μεγαλύτερος, μερικές απλές κινήσεις πριν από τη σύλληψη μειώνουν τους κινδύνους για εσάς και το μωρό:
- Φυλλικό οξύ σε υψηλότερη δόση: οι βρετανικές οδηγίες (RCOG) συστήνουν 5 mg την ημέρα αντί για 400 μg, ξεκινώντας τουλάχιστον έναν μήνα πριν από τη σύλληψη. Τη δόση την ορίζει ο γιατρός σας.
- Βιταμίνη D: οι γυναίκες με αυξημένο βάρος έχουν συχνότερα έλλειψη.
- Έλεγχος σακχάρου και αρτηριακής πίεσης: πριν από την εγκυμοσύνη και νωρίς μέσα σε αυτήν.
- Θυρεοειδής: οι διαταραχές του επηρεάζουν και το βάρος και τη γονιμότητα.
- Σχεδιασμός της παρακολούθησης: στην εγκυμοσύνη ο προγεννητικός έλεγχος και οι υπέρηχοι μπορεί να χρειαστούν προσαρμογές, γιατί το λίπος της κοιλιάς δυσκολεύει την απεικόνιση.
Μύθοι για το βάρος και τη γονιμότητα
- «Πρέπει να φτάσω στο ιδανικό βάρος για να μείνω έγκυος.» Όχι. Ακόμη και μια μέτρια απώλεια βάρους, πολύ μακριά από το ιδανικό, βελτιώνει συχνά την ωορρηξία και την ανταπόκριση στη θεραπεία.
- «Αφού έχω περίοδο κάθε μήνα, το βάρος δεν με επηρεάζει.» Ο τακτικός κύκλος είναι καλό σημάδι, αλλά δεν αποκλείει επίδραση στην ποιότητα των ωαρίων και στο ενδομήτριο.
- «Μια αυστηρή δίαιτα λίγων εβδομάδων θα λύσει το πρόβλημα.» Η απότομη απώλεια βάρους μπορεί να διαταράξει τον κύκλο και να οδηγήσει σε ελλείψεις θρεπτικών συστατικών λίγο πριν από τη σύλληψη. Η σταθερή, ήπια απώλεια είναι ασφαλέστερη.
- «Η παχυσαρκία αφορά μόνο τη γυναίκα.» Όπως είδαμε, επηρεάζει και την ποιότητα του σπέρματος.
Και το πολύ χαμηλό βάρος επηρεάζει τη γονιμότητα
Η συζήτηση για το βάρος δεν αφορά μόνο τα παραπάνω κιλά. Όταν ο ΔΜΣ πέφτει κάτω από 18,5, ή όταν η γυναίκα ασκείται πολύ έντονα χωρίς να τρώει αρκετά, ο οργανισμός μπαίνει σε κατάσταση εξοικονόμησης ενέργειας. Ο υποθάλαμος μειώνει τα σήματα προς τις ωοθήκες και η περίοδος αραιώνει ή σταματά. Η κατάσταση ονομάζεται υποθαλαμική αμηνόρροια.
- Η αντιμετώπιση στηρίζεται κυρίως στην αύξηση της πρόσληψης ενέργειας και στη μείωση της έντονης άσκησης.
- Συχνά χρειάζεται συνεργασία με διαιτολόγο και, όπου υπάρχει διατροφική διαταραχή, με ειδικό ψυχικής υγείας.
- Η εγκυμοσύνη με πολύ χαμηλό βάρος συνδέεται με μικρότερο βάρος γέννησης και πρόωρο τοκετό, οπότε η αποκατάσταση του βάρους πριν από τη σύλληψη ωφελεί και το μωρό.
Είτε το βάρος είναι αυξημένο είτε χαμηλό, ο στόχος είναι ο ίδιος: ένας οργανισμός σε ισορροπία, που μπορεί να στηρίξει την ωορρηξία και μια υγιή εγκυμοσύνη.
Τι κερδίζετε με μια μέτρια απώλεια βάρους
Η απώλεια του 5% έως 10% του αρχικού βάρους μοιάζει μικρή. Για μια γυναίκα 90 κιλών σημαίνει 5 έως 9 κιλά. Τα οφέλη όμως είναι συχνά δυσανάλογα μεγάλα:
- Επαναφορά της αυτόματης ωορρηξίας σε αρκετές γυναίκες με αραιό ή απόντα κύκλο.
- Καλύτερη ανταπόκριση στα φάρμακα πρόκλησης ωορρηξίας, συχνά με μικρότερες δόσεις.
- Βελτίωση της ευαισθησίας στην ινσουλίνη και των λιπιδίων του αίματος.
- Μικρότερος κίνδυνος για διαβήτη κύησης και υπέρταση στην εγκυμοσύνη.
- Καλύτερη διάθεση, ύπνος και ενέργεια, που βοηθούν να αντέξετε τη διαδικασία.
Κάθε κιλό μετράει. Δεν χρειάζεται να περιμένετε τον τελικό στόχο για να συζητήσετε με τον γιατρό σας το επόμενο βήμα.
Συχνές Ερωτήσεις
Πώς επηρεάζει η παχυσαρκία τη γονιμότητα της γυναίκας;
Διαταράσσει τις ορμόνες που ρυθμίζουν την ωορρηξία, αυξάνει την αντίσταση στην ινσουλίνη και σχετίζεται με πολυκυστικές ωοθήκες. Το αποτέλεσμα είναι αραιοί κύκλοι και χαμηλότερες πιθανότητες σύλληψης.
Επηρεάζεται και η ανδρική γονιμότητα;
Ναι. Το αυξημένο βάρος μειώνει την τεστοστερόνη και μπορεί να επιβαρύνει τον αριθμό και την κινητικότητα των σπερματοζωαρίων.
Πόσα κιλά χρειάζεται να χάσω για να δω διαφορά;
Απώλεια 5 με 10% του σωματικού βάρους αρκεί συχνά για να επανέλθει η ωορρηξία και να βελτιωθεί η ανταπόκριση στις θεραπείες.
Μειώνει η παχυσαρκία την επιτυχία της εξωσωματικής;
Χρειάζονται συνήθως υψηλότερες δόσεις φαρμάκων, η ωοληψία είναι τεχνικά δυσκολότερη και τα ποσοστά κύησης λίγο χαμηλότερα, ενώ αυξάνεται ο κίνδυνος αποβολής. Δείτε πώς γίνεται η εξωσωματική γονιμοποίηση.
Ποιοι κίνδυνοι υπάρχουν στην εγκυμοσύνη;
Συχνότερος διαβήτης κύησης, υπέρταση, προεκλαμψία και καισαρική τομή. Η απώλεια βάρους πριν από τη σύλληψη μειώνει αυτούς τους κινδύνους.
Τι ΔΜΣ θεωρείται ασφαλής για εξωσωματική;
Δεν υπάρχει ένα όριο που να ισχύει για όλες. Οι κίνδυνοι αυξάνονται σταδιακά όσο ανεβαίνει ο ΔΜΣ, κυρίως πάνω από 35 με 40. Η απόφαση λαμβάνεται εξατομικευμένα, με βάση την ηλικία, το ιστορικό και την εκτίμηση του αναισθησιολόγου.
Βοηθά η μετφορμίνη στη γονιμότητα;
Σε γυναίκες με πολυκυστικές ωοθήκες και αντίσταση στην ινσουλίνη μπορεί να βελτιώσει τη συχνότητα της ωορρηξίας, κυρίως σε συνδυασμό με αλλαγές στον τρόπο ζωής. Δεν είναι φάρμακο αδυνατίσματος και χορηγείται μόνο με ιατρική οδηγία.
Μπορώ να μείνω έγκυος ενώ κάνω ενέσεις για απώλεια βάρους;
Τα ανάλογα GLP-1 δεν συστήνονται στην εγκυμοσύνη. Αν σκέφτεστε σύλληψη, συζητήστε με τον γιατρό σας πότε πρέπει να τα διακόψετε, συνήθως τουλάχιστον δύο μήνες πριν. Ορισμένα από αυτά μπορεί επίσης να επηρεάσουν την απορρόφηση των αντισυλληπτικών χαπιών.
Χρειάζεται να χάσει βάρος και ο σύντροφος;
Αν είναι υπέρβαρος, ναι. Η απώλεια βάρους βελτιώνει τις ορμόνες και την ποιότητα του σπέρματος, και η κοινή προσπάθεια κάνει τις αλλαγές πιο εύκολες για το ζευγάρι.