Μεταφορά Μητρικής Ατράκτου

Μεταφορά Μητρικής Ατράκτου

Αντιμετώπιση προβλημάτων υπογονιμότητας με τη Μεταφορά Μητρικής Ατράκτου

Γεννήθηκε το τρίτο παιδί με την ιατρική μέθοδο της Μεταφοράς της Μητρικής Ατράκτου στο πλαίσιο της κλινικής έρευνας που διεξάγει η επιστημονική ομάδα της Institute of Life και της Embryotools στην Ελλάδα. Στο πλαίσιο της κλινικής μελέτης, ερευνάται η Μεταφορά Μητρικής Ατράκτου ως προς την αντιμετώπιση προβλημάτων υπογονιμότητας λόγω κυτταροπλασματικής δυσλειτουργίας των ωαρίων και την πρόληψη μετάδοσης σοβαρών μιτοχονδριακών κληρονομούμενων παθήσεων.

Το νεογνό γεννήθηκε στις 28 Μαΐου 2020, στις 07:50 π.μ., στην Κλινική ΙΑΣΩ από Ελληνίδα γυναίκα με ιστορικό πολλαπλών αποτυχημένων προσπαθειών υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Τόσο η μητέρα όσο και το νεογνό είναι πολύ καλά στην υγεία τους.

Ο θεράπων μαιευτήρας χειρουργός γυναικολόγος Δρ. Παναγιώτης Πολύζος δήλωσε σχετικά: «Πρόκειται για την πλέον ευτυχή κατάληξη ενός ιδιαίτερα πολύπλοκου ιατρικού περιστατικού, καθώς η συγκεκριμένη γυναίκα, δεν είχε καταφέρει έως τώρα, παρά τις πολλαπλές προσπάθειες εξωσωματικής γονιμοποίησης, να φτάσουν τα έμβρυά της στο στάδιο της βλαστοκύστης».

Ο συνιδρυτής της Embryotools, Δρ. Nuno Costa-Borges και ο διευθυντής του Εμβρυολογικού Εργαστηρίου της Institute of Life- ΙΑΣΩ κ. Έρως Νικητός σε κοινή τους δήλωση επεσήμαναν ότι: «Είναι μια πολύ σημαντική στιγμή για την Κλινική μας έρευνα. Στο ιατρικό αυτό περιστατικό πραγματοποιήθηκε διαχωρισμός του συνολικού αριθμού των ωαρίων προς γονιμοποίηση. Στα μισά ωάρια πραγματοποιήθηκε η μέθοδος της μεταφοράς μητρικής ατράκτου και τα υπόλοιπα γονιμοποιήθηκαν αυτούσια δίχως να χρησιμοποιηθεί η μέθοδος. Το αποτέλεσμα, δικαίωσε απόλυτα τις υψηλές προσδοκίες μας για την κλινική έρευνα, καθώς 4 ωάρια στα οποία εφαρμόστηκε η μεταφορά μητρικής ατράκτου γονιμοποιήθηκαν και έφτασαν στο στάδιο της βλαστοκύστης, τη στιγμή που από τα υπόλοιπα ωάρια, που γονιμοποιήθηκαν χωρίς να εφαρμοστεί η μέθοδος της μεταφοράς μητρικής ατράκτου, κανένα δεν κατάφερε να προχωρήσει σε ανάλογο στάδιο. Έπειτα από εμβρυομεταφορά μίας βλαστοκύστης επιτεύχθηκε εγκυμοσύνη και η γέννηση του υγιούς νεογνού.Σύντομα θα υπάρξουν σημαντικές επιστημονικές δημοσιεύσεις για τα νεότερα δεδομένα της έρευνάς μας».

Υπενθυμίζεται ότι οι γεννήσεις των δύο πρώτων παιδιών στο πλαίσιο της συγκεκριμένης κλινικής έρευνας με τη μέθοδο της μεταφοράς μητρικής ατράκτου πραγματοποιήθηκαν στην Ελλάδα από την επιστημονική ομάδα της Institute of Life και της Embryotools τον Απρίλιο και το Νοέμβριο του 2019.

Τα βρέφη είναι σήμερα δεκατριών και επτά μηνών αντίστοιχα, παρακολουθούνται σύμφωνα με το πρωτόκολλο της κλινικής έρευνας και είναι απόλυτα υγιή.

Μεταφορά Μητρικής Ατράκτου: Κλινική έρευνα της μεθόδου

Σημειώνεται ότι η κλινική έρευνα της μεθόδου Μεταφοράς της Μητρικής Ατράκτου αφορά στη μιτοχονδριακή αντικατάσταση σε ανθρώπινα ωάρια, ενώ διατηρείται ακέραιο το γενετικό υλικό της γυναίκας που επιθυμεί να τεκνοποιήσει. Κατά αυτόν τον τρόπο, στο πλαίσιο της κλινικής έρευνας που διεξάγει η Institute of Life σε συνεργασία με την Embryotools, η επιστημονική ομάδα μελετά την πιθανότητα αντιμετώπισης προβλημάτων γυναικών με υπογονιμότητα και επαναλαμβανόμενες αποτυχίες εξωσωματικής γονιμοποίησης, που οφείλονται σε κυτταροπλασματικές δυσλειτουργίες των ωαρίων, και επίσης την πιθανότητα αντιμετώπισης σοβαρών μιτοχονδριακών παθήσεων.

Μεταφορά Μητρικής Ατράκτου: Σημαντική Σημείωση

Οι γεννήσεις παιδιών με τη μέθοδο της Μεταφοράς Μητρικής Ατράκτου πραγματοποιούνται στο πλαίσιο εξελισσόμενου ερευνητικού πρωτοκόλλου, το οποίο αφορά σε κλινική έρευνα που οδηγεί σε εγκυμοσύνη και διεξάγεται σύμφωνα με τους όρους και προϋποθέσεις του ν. 3305/2005. Με βάση τα σημερινά επιστημονικά δεδομένα η Μεταφορά Μητρικής Ατράκτου δεν αποτελεί καθιερωμένη θεραπεία υπογονιμότητας, ούτε αναγνωρισμένη μέθοδο ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Μιτοχόνδρια: γιατί η «ενέργεια» του ωαρίου επηρεάζει τη γονιμότητα

Τα μιτοχόνδρια είναι μικρά οργανίδια μέσα στο κύτταρο που παράγουν την ενέργεια που χρειάζεται για να λειτουργήσει. Έχουν το δικό τους, πολύ μικρό γενετικό υλικό, το μιτοχονδριακό DNA, που περιέχει 37 γονίδια. Για σύγκριση, το πυρηνικό DNA, που καθορίζει τα χαρακτηριστικά ενός ανθρώπου, περιέχει περίπου 20.000 γονίδια που κωδικοποιούν πρωτεΐνες.

Το μιτοχονδριακό DNA κληρονομείται σχεδόν αποκλειστικά από τη μητέρα, μέσω του ωαρίου. Το ωάριο είναι από τα πλουσιότερα σε μιτοχόνδρια κύτταρα του σώματος, γιατί τις πρώτες ημέρες μετά τη γονιμοποίηση το έμβρυο στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στα αποθέματα ενέργειας που κληρονόμησε.

• Όταν τα μιτοχόνδρια λειτουργούν ανεπαρκώς, το ωάριο μπορεί να γονιμοποιείται αλλά το έμβρυο να σταματά να αναπτύσσεται πριν από το στάδιο της βλαστοκύστης.
• Όταν το μιτοχονδριακό DNA φέρει παθογόνο μετάλλαξη, μπορεί να μεταδοθεί στο παιδί και να προκαλέσει σοβαρά νοσήματα που αφορούν κυρίως εγκέφαλο, μύες, καρδιά και όραση.

Αυτά τα δύο προβλήματα είναι ο λόγος για τον οποίο αναπτύχθηκαν οι τεχνικές μιτοχονδριακής αντικατάστασης.

Πώς γίνεται η μεταφορά μητρικής ατράκτου στο εργαστήριο

Η «άτρακτος» είναι η δομή που συγκρατεί τα χρωμοσώματα του ώριμου ωαρίου λίγο πριν από τη γονιμοποίηση. Η τεχνική στηρίζεται στην ιδέα ότι μπορούμε να μετακινήσουμε αυτή τη δομή, μαζί με όλο το πυρηνικό γενετικό υλικό, σε ένα άλλο ωάριο με υγιή μιτοχόνδρια.

• Ωοληψία από τη μητέρα και από δότρια: απαιτούνται ώριμα ωάρια και από τις δύο γυναίκες, συγχρονισμένα χρονικά.
• Εντοπισμός της ατράκτου: με ειδικό μικροσκόπιο πολωμένου φωτός, η άτρακτος γίνεται ορατή χωρίς χρώση που θα μπορούσε να βλάψει το ωάριο.
• Αφαίρεση της ατράκτου από το ωάριο της δότριας: το ωάριο της δότριας μένει χωρίς χρωμοσώματα, αλλά διατηρεί το κυτταρόπλασμα και τα μιτοχόνδριά του.
• Μεταφορά της μητρικής ατράκτου: η άτρακτος της μητέρας, με ελάχιστη ποσότητα του δικού της κυτταροπλάσματος, εισάγεται στο ωάριο της δότριας και ακολουθεί σύντηξη.
• Γονιμοποίηση με μικρογονιμοποίηση με σπέρμα του συντρόφου και καλλιέργεια του εμβρύου.
• Εμβρυομεταφορά όπως σε κάθε κύκλο εξωσωματικής, συχνά ενός μόνο εμβρύου.

Το παιδί που θα γεννηθεί έχει το πυρηνικό DNA της μητέρας και του πατέρα του. Από τη δότρια κληρονομεί μόνο τα μιτοχόνδρια.

Η μεταφορά μητρικής ατράκτου και οι άλλες τεχνικές μιτοχονδριακής αντικατάστασης

Η μεταφορά ατράκτου δεν είναι η μόνη μέθοδος που έχει μελετηθεί. Οι βασικές προσεγγίσεις διαφέρουν κυρίως ως προς τη στιγμή της παρέμβασης:

• Μεταφορά ατράκτου: γίνεται πριν από τη γονιμοποίηση, στο ώριμο ωάριο.
• Μεταφορά προπυρήνων: γίνεται μετά τη γονιμοποίηση, όταν το ζυγωτό έχει δύο προπυρήνες. Απαιτεί γονιμοποίηση και των ωαρίων της δότριας.
• Μεταφορά πολικού σωματίου: πειραματική προσέγγιση που χρησιμοποιεί το γενετικό υλικό του πολικού σωματίου.
• Μεταφορά κυτταροπλάσματος: παλαιότερη τεχνική όπου προστίθεται μικρή ποσότητα κυτταροπλάσματος δότριας. Εγκαταλείφθηκε σε πολλές χώρες λόγω αβεβαιοτήτων για την ασφάλεια.

Το νομικό καθεστώς διαφέρει σημαντικά από χώρα σε χώρα. Σε ορισμένες χώρες η μιτοχονδριακή δωρεά επιτρέπεται μόνο με ειδική άδεια και για πρόληψη σοβαρών μιτοχονδριακών νοσημάτων, ενώ σε άλλες δεν επιτρέπεται καθόλου η κλινική εφαρμογή.

Σε ποιες γυναίκες μελετάται η μέθοδος

Οι ερευνητικές εφαρμογές αφορούν κυρίως δύο ομάδες:

Φορείς σοβαρών μιτοχονδριακών νοσημάτων

Γυναίκες που φέρουν παθογόνο μετάλλαξη στο μιτοχονδριακό DNA και κινδυνεύουν να τη μεταδώσουν στα παιδιά τους. Σε αυτή την ομάδα ο στόχος είναι η πρόληψη μιας σοβαρής, συχνά ανίατης νόσου.

Γυναίκες με επαναλαμβανόμενη αποτυχία ανάπτυξης εμβρύων

Γυναίκες που, σε πολλούς κύκλους εξωσωματικής, παράγουν ωάρια που γονιμοποιούνται αλλά τα έμβρυα σταματούν να αναπτύσσονται πολύ νωρίς. Η υπόθεση είναι ότι το πρόβλημα βρίσκεται στο κυτταρόπλασμα του ωαρίου. Σε αυτή την ομάδα η χρήση είναι αμιγώς ερευνητική και τα δεδομένα για το όφελος παραμένουν περιορισμένα.

Η μέθοδος δεν απευθύνεται σε γυναίκες με μειωμένο αριθμό ωαρίων λόγω ηλικίας. Εκεί το πρόβλημα αφορά κυρίως τα χρωμοσώματα του ωαρίου, τα οποία μεταφέρονται μαζί με την άτρακτο, οπότε η τεχνική δεν μπορεί να το διορθώσει.

Κίνδυνοι και ανοιχτά ερωτήματα

Η επιστημονική κοινότητα αντιμετωπίζει τη μεταφορά μητρικής ατράκτου με ενδιαφέρον αλλά και με επιφύλαξη. Τα βασικά ερωτήματα που μελετώνται είναι:

• Μεταφορά μητρικών μιτοχονδρίων: μαζί με την άτρακτο περνά και μια μικρή ποσότητα μιτοχονδρίων της μητέρας. Σε ορισμένα έμβρυα και παιδιά, το ποσοστό τους μπορεί να αυξηθεί με τον χρόνο, φαινόμενο που ονομάζεται επαναφορά.
• Συμβατότητα πυρηνικού και μιτοχονδριακού DNA: τα δύο γονιδιώματα συνεργάζονται στενά, και δεν είναι πλήρως γνωστό αν ο συνδυασμός από διαφορετικά άτομα έχει μακροπρόθεσμες συνέπειες.
• Μακροχρόνια παρακολούθηση: τα παιδιά που γεννήθηκαν είναι ακόμη λίγα και μικρά σε ηλικία. Χρειάζονται χρόνια παρακολούθησης για ασφαλή συμπεράσματα.
• Ηθικά ζητήματα: συμμετέχει τρίτο πρόσωπο, η δότρια ωαρίων, και η αλλαγή μεταδίδεται στις επόμενες γενιές μέσω των θηλυκών απογόνων.

Γι’ αυτό κάθε εφαρμογή γίνεται στο πλαίσιο εγκεκριμένου ερευνητικού πρωτοκόλλου, με αυστηρή ενημέρωση και συστηματική παρακολούθηση των παιδιών.

Εναλλακτικές λύσεις όταν τα έμβρυα δεν αναπτύσσονται

Πριν συζητηθεί μια ερευνητική μέθοδος, εξαντλούνται οι καθιερωμένες επιλογές:

• Ανασκόπηση του πρωτοκόλλου διέγερσης: αλλαγή φαρμάκων, δόσεων ή χρόνου πυροδότησης μπορεί να βελτιώσει την ωρίμανση των ωαρίων.
• Έλεγχος του ανδρικού παράγοντα: σε ορισμένες περιπτώσεις η κακή ανάπτυξη σχετίζεται με το σπέρμα, για παράδειγμα με υψηλό κατακερματισμό DNA.
• Γενετικός έλεγχος του ζευγαριού για σπάνια αίτια που σχετίζονται με την ωρίμανση των ωαρίων.
• Προεμφυτευτικός έλεγχος: στις φορείς μιτοχονδριακής μετάλλαξης, ο προεμφυτευτικός έλεγχος μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να εντοπίσει έμβρυα με χαμηλό φορτίο μετάλλαξης.
• Δωρεά ωαρίων: η καθιερωμένη λύση όταν τα ωάρια της γυναίκας δεν μπορούν να δώσουν έμβρυα. Το παιδί δεν έχει το γενετικό υλικό της μητέρας, αλλά οι πιθανότητες επιτυχίας είναι υψηλές. Δείτε αναλυτικά τη δωρεά ωαρίων.

Αν σκέφτεστε να συμμετάσχετε σε κλινική έρευνα

Η συμμετοχή σε ερευνητικό πρωτόκολλο είναι διαφορετική από μια καθιερωμένη θεραπεία. Πριν πάρετε απόφαση, βεβαιωθείτε ότι έχετε σαφείς απαντήσεις στα εξής:

• Έχει το πρωτόκολλο έγκριση από αρμόδια επιτροπή ηθικής και δεοντολογίας και από την αρμόδια αρχή;
• Ποια είναι τα κριτήρια ένταξης και γιατί θεωρείται ότι η δική σας περίπτωση ταιριάζει;
• Ποια είναι τα μέχρι τώρα αποτελέσματα και ποιοι οι γνωστοί και οι πιθανοί κίνδυνοι;
• Πώς επιλέγεται η δότρια ωαρίων και ποιος έλεγχος γίνεται σε αυτήν;
• Τι παρακολούθηση θα χρειαστεί το παιδί μετά τη γέννηση και για πόσα χρόνια;
• Ποιες άλλες επιλογές έχετε, αν δεν συμμετάσχετε;

Η γραπτή συναίνεση πρέπει να εξηγεί με κατανοητό τρόπο ότι η μέθοδος είναι πειραματική και ότι δεν υπάρχει εγγύηση αποτελέσματος. Έχετε δικαίωμα να πάρετε χρόνο, να συμβουλευτείτε άλλον ιατρό ή γενετιστή και να αποσυρθείτε πριν από τη θεραπεία.

Η εγκυμοσύνη μετά από μιτοχονδριακή αντικατάσταση

Η κύηση παρακολουθείται όπως κάθε κύηση από εξωσωματική, με τις συνηθισμένες εξετάσεις πρώτου τριμήνου, β’ επιπέδου υπερηχογράφημα και έλεγχο ανάπτυξης. Επιπλέον, στα ερευνητικά πρωτόκολλα μπορεί να προταθεί έλεγχος του ποσοστού μητρικού μιτοχονδριακού DNA στο έμβρυο, για παράδειγμα με αμνιοπαρακέντηση, ιδιαίτερα όταν η μητέρα είναι φορέας μιτοχονδριακής νόσου. Μετά τη γέννηση, ο ίδιος έλεγχος επαναλαμβάνεται σε δείγματα του νεογνού και η ανάπτυξη του παιδιού καταγράφεται συστηματικά.

Για τους γονείς, η πιο σημαντική πληροφορία είναι ότι η παρακολούθηση δεν σταματά στον τοκετό. Τα ερευνητικά προγράμματα προβλέπουν τακτικές παιδιατρικές και νευροαναπτυξιακές εκτιμήσεις κατά τα πρώτα χρόνια ζωής. Η συνεργασία της οικογένειας σε αυτή τη φάση είναι αυτό που επιτρέπει στην επιστήμη να απαντήσει με βεβαιότητα αν η μέθοδος είναι ασφαλής και για τις επόμενες γενιές.

Πότε να υποψιαστείτε μιτοχονδριακό νόσημα στην οικογένεια

Τα μιτοχονδριακά νοσήματα είναι σπάνια και η εικόνα τους ποικίλλει πολύ, ακόμη και μέσα στην ίδια οικογένεια. Ορισμένα στοιχεία στο οικογενειακό ιστορικό χρειάζονται όμως διερεύνηση πριν από μια εγκυμοσύνη:

• Συγγενείς από την πλευρά της μητέρας με ανεξήγητη μυοπάθεια, επιληψία ή επεισόδια που μοιάζουν με εγκεφαλικό σε νεαρή ηλικία.
• Συνδυασμός κώφωσης και σακχαρώδη διαβήτη σε περισσότερα από ένα μέλη της οικογένειας.
• Αιφνίδια απώλεια όρασης σε νεαρούς άνδρες της οικογένειας.
• Παιδιά στην οικογένεια με σοβαρή αναπτυξιακή καθυστέρηση ή πρώιμο θάνατο χωρίς σαφή διάγνωση.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, το πρώτο βήμα είναι η γενετική συμβουλευτική και ο έλεγχος σε εξειδικευμένο εργαστήριο. Η διάγνωση καθορίζει ποιες επιλογές υπάρχουν, από τον προγεννητικό και προεμφυτευτικό έλεγχο έως, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, την ένταξη σε ερευνητικό πρόγραμμα.

Συχνές Ερωτήσεις