Η προγεστερόνη αποτελεί τη σημαντικότερη ίσως ορμόνη της γυναίκας, μαζί με τα πολύτιμα οιστρογόνα της. Οι ρόλοι της είναι τόσοι πολλοί και σημαντικοί, που πραγματικά την κατατάσσουν στην κορυφή των απαραίτητων για την επιβίωση και τη διατήρηση της ζωής των γυναικών.
Αμέσως μετά την ωοθυλακιορρηξία σε έναν φυσιολογικό γυναικείο κύκλο, οι ωοθήκες παράγουν προγεστερόνη. Συγκεκριμένα, την εκκρίνει το ωχρό σωμάτιο, δηλαδή το προέχον ωοθυλάκιο του συγκεκριμένου κύκλου, που «έσπασε» για να απελευθερώσει ένα ωάριο, όπως πρέπει να γίνει φυσιολογικά, με τη βοήθεια των μέγιστων επιπέδων οιστρογόνων. Ο ρόλος της προγεστερόνης που εκκρίνεται στη συνέχεια, είναι να προετοιμάσει τον εσωτερικό βλεννογόνο της μήτρας, το ενδομήτριο, για να υποδεχθεί την εμφύτευση, να αναπτύξει τα αιμοφόρα αγγεία του ενδομητρίου περαιτέρω και να προάγει τους αδένες του ενδομητρίου να εκκρίνουν συστατικά, που θρέφουν το αρχόμενο έμβρυο, ώστε να εξελιχθεί ομαλά η κύηση. Ο ρόλος της λοιπόν είναι πολύ σημαντικός, γιατί χωρίς αυτήν δε μπορεί να μείνει έγκυος μια γυναίκα.
Στα πρώτα στάδια της εγκυμοσύνης η προγεστερόνη ακόμα παράγεται από το ωχρό σωμάτιο και είναι βασική για την υποστήριξη της κύησης και τη σωστή εγκατάσταση του πλακούντα. Με την εγκατάσταση της πλήρους λειτουργίας του πλακούντα την 8η έως 12η εβδομάδα της κύησης, η παραγωγή της προγεστερόνης γίνεται από τον πλακούντα. Στη διάρκεια της κύησης, η προγεστερόνη έχει πολλαπλούς ρόλους, όπως την ανάπτυξη του μαζικού αδένα, την πρόληψη της πρόωρης γαλακτοφορίας και την ενδυνάμωση των μυών του πυελικού εδάφους, προετοιμάζοντας τους για τον τοκετό. Τα επίπεδα της προγεστερόνης στο σώμα της εγκύου αυξάνουν σταθερά καθ’ όλη τη διάρκεια της κύησης έως και την έναρξη του τοκετού και τη γέννηση του νεογνού.
Αν το ωάριο δε γονιμοποιηθεί, το ωχρό σωμάτιο λύεται, η παραγωγή προγεστερόνης πέφτει και ένας νέος εμμηνορρυσιακός κύκλος ξεκινά.
Χωρίς προγεστερόνη, δε μπορεί να διατηρηθεί μια κύηση. Μέχρι το τέλος σχεδόν του πρώτου τριμήνου κάθε εγκυμοσύνης, την απαραίτητη προγεστερόνη για την ομαλή εξέλιξη της κύησης, τη δίνει η μητέρα, από το ωχρό σωμάτιο που αναφέραμε. Έπειτα από την 11η εβδομάδα της κύησης, αναλαμβάνει την παραγωγή της ο πλακούντας, που έχει πλέον σχηματιστεί και αποτελεί μεταξύ άλλων και το όργανο παραγωγής ορμονών κατά την εγκυμοσύνη. Η έλλειψη αυτής της γνώσης στο παρελθόν, οδήγησε σε εκατομμύρια αυτόματες αποβολές εμβρύων, κατά το πρώτο τρίμηνο της κύησης, λόγω ανεπάρκειας προγεστερόνης από τη μητέρα. Ευτυχώς, σήμερα που το γνωρίζουμε, αποκαθιστούμε την προγεστερόνη που λείπει στη μητέρα, συνήθως και κυρίως μέχρι και τη 10η με 11η εβδομάδα της κύησης, βοηθώντας έτσι στην ομαλή έκβαση της εγκυμοσύνης.
Αν η προγεστερόνη είναι απούσα ή τα επίπεδα της είναι πολύ χαμηλά, έχει ως αποτέλεσμα ακανόνιστη και βαριά εμμηνορρυσία. Πτώση των επιπέδων προγεστερόνης στη διάρκεια της εγκυμοσύνης, μπορεί να οδηγήσει σε αποβολή ή πρόωρο τοκετό. Γυναίκες σε υψηλό κίνδυνο πρόωρου τοκετό λαμβάνουν θεραπεία με προγεστερόνη, προκειμένου να μειώσουν τον κίνδυνο.
Ο ρόλος και η δράση της προγεστερόνης στην κύηση είναι πολυσύνθετη. Η προγεστερόνη, ως μυοχαλαρωτική ορμόνη, προκαλεί συμπτώματα γαστρεντερικής δυσανεξίας, όπως δυσπεψία και δυσκοιλιότητα. Επιπλέον, με τη μεσολάβηση της ορμόνης ριλαξίνης, η προγεστερόνη βοηθάει να μαλακώσουν οι χόνδροι, οι αρθρώσεις και οι σύνδεσμοι, ευθυνόμενη, έτσι και για τους πόνους στα ισχία και την ηβική σύμφυση. Ακόμα και τα δόντια και τα ούλα επηρεάζονται από την επίδραση της προγεστερόνης, όπως και το δέρμα, που εμφανίζει ακμή κατά τη διάρκεια της κύησης.
Η προγεστερόνη, εξισορροπεί απόλυτα τα γυναικεία οιστρογόνα.
Σε έναν φυσιολογικό 28 ημερών διάρκειας γυναικείο κύκλο, τις 14 πρώτες ημέρες τα επίπεδα της προγεστερόνης παραμένουν πολύ χαμηλά. Μετά τη 14η ημέρα του κύκλου, όταν συντελείται η ωοθυλακιορρηξία, τα επίπεδα της προγεστερόνης αυξάνονται συνεχώς, φτάνοντας 7 ημέρες αργότερα, την 21η ημέρα του κύκλου, στις μέγιστες τιμές τους. Εάν δεν έχει γίνει γονιμοποίηση, τα επίπεδα προγεστερόνης πέφτουν έως την 28η ημέρα και την επομένη, ένας νέος κύκλος ξεκινά, με την εμφάνιση της περιόδου στη γυναίκα.
Ένας κύκλος λίγο μικρότερος από 28 ημέρες δεν σημαίνει από μόνος του ότι ο οργανισμός δεν παράγει αρκετή προγεστερόνη. Φυσιολογικοί θεωρούνται κύκλοι από 21 έως 35 ημέρες περίπου. Η λεγόμενη «βραχεία ωχρινική φάση», δηλαδή λιγότερες από 10 ημέρες από την ωορρηξία έως την περίοδο, συζητείται ως πιθανή αιτία μειωμένης γονιμότητας, όμως τα δεδομένα είναι αντικρουόμενα και δεν υπάρχει αξιόπιστος τρόπος να διαγνωστεί με μία μόνο μέτρηση. Αν δεν έρθει περίοδος, το πρώτο βήμα είναι να αποκλειστεί εγκυμοσύνη με τεστ κύησης. Όταν η περίοδος αργεί (αραιομηνόρροια) ή σταματά για μήνες (αμηνόρροια), συχνά δεν γίνεται ωορρηξία, άρα σε εκείνους τους κύκλους δεν παράγεται προγεστερόνη. Η αιτία όμως βρίσκεται συνήθως αλλού, για παράδειγμα σε πολυκυστικές ωοθήκες, διαταραχές θυρεοειδούς ή προλακτίνης, μεγάλη απώλεια βάρους ή εξαντλητική άσκηση, και αυτή είναι που πρέπει να διερευνηθεί.
Με την ηλικία, και κυρίως μετά τα 40, οι κύκλοι χωρίς ωορρηξία γίνονται συχνότεροι. Σε έναν κύκλο με ωορρηξία η προγεστερόνη παράγεται κανονικά, σε έναν ανωορρηκτικό κύκλο όχι. Κατά την προεμμηνόπαυση, λοιπόν, η προγεστερόνη δεν «εξαφανίζεται»: παράγεται πιο σπάνια και ακανόνιστα, ενώ τα οιστρογόνα μπορεί να έχουν έντονες διακυμάνσεις.
Γι’ αυτό σε αυτή τη φάση εμφανίζονται συχνά ακανόνιστοι κύκλοι, άλλοτε πιο κοντινοί και άλλοτε με καθυστέρηση, και σε ορισμένες γυναίκες πιο βαριές περίοδοι. Μία μεμονωμένη μέτρηση προγεστερόνης δεν αρκεί για να βγει συμπέρασμα, γιατί η εικόνα αλλάζει από κύκλο σε κύκλο.
Εξωγενής χορήγηση Προγεστερόνης
H χρησιμότητα εξωγενούς χορήγησης προγεστερόνης, θεραπευτικά, έχει μελετηθεί σε όλα αυτά τα διαδοχικά στάδια της φυσιολογίας της γυναίκας και η αποτελεσματικότητα της έχει τεκμηριωθεί σε κάποια, ενώ σε κάποιες καταστάσεις χορηγείται εμπειρικά. Ξεκάθαρη είναι η αναγκαιότητά της στην υποστήριξη εμφύτευσης των εμβρύων σε κύκλους τεχνητής γονιμοποίησης, λόγω φαρμακευτικών χειρισμών, που έχουν προηγηθεί κατά την ωοθηκική διέγερση και λόγω της ωοληψίας, κατά την οποία αφαιρούνται από την ωοθήκη και τα κύτταρα, που παράγουν την προγεστερόνη. Στην περίπτωση της αποβολής 1ου τριμήνου, γνωρίζουμε ότι ένας αριθμός ασθενών έχει χαμηλά επίπεδα προγεστερόνης. Το ερώτημα είναι τα χαμηλά επίπεδα προγεστερόνης προκαλούν αποβολή ή η επαπειλούμενη αποβολή προκαλεί τα χαμηλά επίπεδα προγεστερόνης; Αυτή είναι μία ερώτηση, που δεν είναι πάντοτε εύκολο να απαντηθεί. Στην προσπάθεια πρόληψης των αποβολών, πολλοί γιατροί χορηγούν εξωγενώς προγεστερόνη, στην αρχόμενη κύηση, σε πολλούς ασθενείς. Και αυτή, όμως, η ενεργητική προσέγγιση δεν είναι ιδανική. Μελέτες δείχνουν ότι τα συμπληρώματα προγεστερόνης δεν προλαμβάνουν την αποβολή στον κοινό πληθυσμό εγκύων, ακόμα και όταν υπάρχει εικόνα επαπειλούμενης αποβολής. Στην περίπτωση, όμως, του επαπειλούμενου πρόωρου τοκετού, υπάρχουν ξεκάθαρα δεδομένα, που καταδεικνύουν τη χρησιμότητα της χορήγησης προγεστερόνης στην πρόληψη του πρόωρου τοκετού και η τοκολυτική θεραπεία με τη χρήση σκευασμάτων προγεστερόνης αποτελεί σήμερα κοινή πρακτική για την πρόληψη του πρόωρου τοκετού στη μονήρη κύηση. Στη δίδυμη κύηση, τα αποτελέσματα των μελετών δεν είναι τόσο ενθαρρυντικά και αυτό φαίνεται να αποδίδεται στο διαφορετικό μηχανισμό, που προκαλεί τον πρόωρο τοκετό στη μονήρη από την πολύδυμη κύηση.
Προγεστερόνη και Εμμηνόπαυση
Κατά την εμμηνόπαυση, όλες οι γυναίκες έχουν πλέον πλήρη ανεπάρκεια προγεστερόνης.
Γιατί η θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης χρειάζεται προγεστερόνη
Όταν μια γυναίκα με μήτρα λαμβάνει οιστρογόνα για τα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης, το ενδομήτριο διεγείρεται και παχαίνει. Χωρίς την αντίρροπη δράση της προγεστερόνης, ο κίνδυνος υπερπλασίας και καρκίνου του ενδομητρίου αυξάνεται σημαντικά. Γι’ αυτό η θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης σε γυναίκα με μήτρα περιλαμβάνει πάντα και προγεσταγόνο, είτε κυκλικά είτε συνεχώς.
Οι επιλογές είναι:
- μικρονιοποιημένη προγεστερόνη από το στόμα, συνήθως το βράδυ, γιατί προκαλεί ήπια υπνηλία
- συνθετικά προγεσταγόνα σε συνδυασμένα σκευάσματα
- ορμονικό ενδομήτριο σπείραμα, που προστατεύει το ενδομήτριο τοπικά
Οι γυναίκες που έχουν κάνει υστερεκτομή χρειάζονται συνήθως μόνο οιστρογόνο. Κάθε ανεξήγητη αιμορραγία κατά τη διάρκεια της θεραπείας χρειάζεται έλεγχο.
Μορφές χορήγησης: φυσική προγεστερόνη και συνθετικά προγεσταγόνα
Ο όρος «προγεστερόνη» χρησιμοποιείται συχνά για όλα τα σκευάσματα, όμως υπάρχουν διαφορές:
- Μικρονιοποιημένη φυσική προγεστερόνη: ταυτίζεται χημικά με αυτήν που παράγει ο οργανισμός. Δίνεται από το στόμα, κολπικά ή με ένεση.
- Κολπική χορήγηση: κάψουλες, γέλη ή υπόθετα. Η ορμόνη φτάνει σε υψηλές συγκεντρώσεις στη μήτρα με λιγότερες γενικές παρενέργειες. Είναι η συνηθέστερη μορφή στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή και στην πρόληψη πρόωρου τοκετού σε γυναίκες με βραχύ τράχηλο.
- Ενέσιμη: ενδομυϊκή ή υποδόρια, χρησιμοποιείται σε επιλεγμένα πρωτόκολλα εξωσωματικής.
- Διδρογεστερόνη: συνθετικό προγεσταγόνο που μοιάζει πολύ με τη φυσική ορμόνη και δίνεται από το στόμα.
- Άλλα συνθετικά προγεσταγόνα: νορεθιστερόνη, λεβονοργεστρέλη, διενογέστη και άλλα. Βρίσκονται στα αντισυλληπτικά και σε θεραπείες για αιμορραγίες ή ενδομητρίωση και έχουν διαφορετικό προφίλ δράσης.
Η επιλογή εξαρτάται από τον σκοπό της θεραπείας. Ένα σκεύασμα κατάλληλο για αντισύλληψη δεν είναι απαραίτητα κατάλληλο για υποστήριξη κύησης, και το αντίστροφο.
Προγεστερόνη και πρώιμη αιμορραγία στην εγκυμοσύνη: τι δείχνουν τα νεότερα δεδομένα
Για χρόνια το ερώτημα παρέμενε ανοιχτό. Μεγάλη πολυκεντρική μελέτη στο Ηνωμένο Βασίλειο (PRISM) έδειξε ότι σε γυναίκες με κολπική αιμορραγία στο πρώτο τρίμηνο που είχαν ιστορικό μίας ή περισσότερων αποβολών, η κολπική μικρονιοποιημένη προγεστερόνη αύξησε μετρίως τις πιθανότητες γέννησης ζωντανού παιδιού. Το όφελος ήταν μεγαλύτερο όσο περισσότερες ήταν οι προηγούμενες αποβολές.
Με βάση αυτά τα δεδομένα, οι βρετανικές οδηγίες NICE συστήνουν πλέον κολπική προγεστερόνη σε αυτή τη συγκεκριμένη ομάδα γυναικών, μετά την επιβεβαίωση ενδομήτριας κύησης με υπερηχογράφημα. Σε γυναίκες χωρίς ιστορικό αποβολής δεν φάνηκε σαφές όφελος. Για γυναίκες με επαναλαμβανόμενες απώλειες, η συνολική διερεύνηση περιγράφεται στο άρθρο για τις καθ’ έξιν αποβολές.
Η εξέταση προγεστερόνης: πώς γίνεται και πώς ερμηνεύεται
Η προγεστερόνη μετριέται με απλή αιμοληψία. Δεν χρειάζεται νηστεία. Το κρίσιμο στοιχείο είναι η χρονική στιγμή: η μέτρηση έχει νόημα στη μέση της ωχρινικής φάσης, δηλαδή περίπου επτά ημέρες μετά την ωορρηξία, όχι σε μια τυχαία ημέρα του κύκλου.
Τρία πράγματα να ξέρετε πριν δείτε το αποτέλεσμα:
- Η ορμόνη εκκρίνεται κατά ώσεις. Η τιμή μπορεί να αλλάζει μέσα στην ίδια ημέρα, οπότε μία μόνο μέτρηση δεν αρκεί για να χαρακτηριστεί «ανεπάρκεια».
- Λάθος ημέρα δίνει ψευδώς χαμηλή τιμή. Σε κύκλο 35 ημερών η ωορρηξία γίνεται αργότερα, και η μέτρηση την 21η ημέρα μπορεί να γίνει πριν από αυτήν.
- Αν παίρνετε ήδη σκευάσματα προγεστερόνης, κυρίως κολπικά, η τιμή αίματος δεν αντανακλά πιστά τη δράση στη μήτρα.
Η εξέταση χρησιμοποιείται κυρίως για να επιβεβαιωθεί ότι έγινε ωορρηξία, στον έλεγχο γονιμότητας. Στην εγκυμοσύνη, η μεμονωμένη τιμή δεν προβλέπει με ακρίβεια αν η κύηση θα εξελιχθεί, γι’ αυτό ο γιατρός τη συνδυάζει με τη β-hCG και το υπερηχογράφημα.
Μύθοι και πραγματικότητα για την προγεστερόνη
- «Κάθε ακανόνιστη περίοδος οφείλεται σε έλλειψη προγεστερόνης.» Οι ακανόνιστοι κύκλοι συνδέονται συχνά με κύκλους χωρίς ωορρηξία, όμως η αιτία μπορεί να είναι ο θυρεοειδής, η προλακτίνη, οι πολυκυστικές ωοθήκες ή το βάρος. Η χορήγηση προγεστερόνης δεν διορθώνει την αιτία.
- «Η κρέμα προγεστερόνης χωρίς συνταγή κάνει το ίδιο.» Τα σκευάσματα που πωλούνται ελεύθερα έχουν αβέβαιη απορρόφηση και δεν αρκούν για την προστασία του ενδομητρίου σε θεραπεία με οιστρογόνα. Η άγρια γλυκοπατάτα (wild yam) δεν μετατρέπεται σε προγεστερόνη στον ανθρώπινο οργανισμό.
- «Η προγεστερόνη παχαίνει.» Μπορεί να προκαλέσει κατακράτηση υγρών και φούσκωμα, όχι όμως ουσιαστική αύξηση λίπους.
- «Περισσότερη προγεστερόνη σημαίνει καλύτερη στήριξη της κύησης.» Η δόση ορίζεται από τα δεδομένα για κάθε ένδειξη. Η αύξησή της χωρίς λόγο αυξάνει μόνο τις παρενέργειες.
Πότε η προγεστερόνη δεν ενδείκνυται
Η θεραπεία με προγεστερόνη είναι γενικά καλά ανεκτή, όμως απαιτεί προσοχή ή αποφεύγεται σε:
- ανεξήγητη κολπική αιμορραγία που δεν έχει διερευνηθεί
- ιστορικό καρκίνου μαστού ή άλλου ορμονοεξαρτώμενου όγκου
- σοβαρή ηπατική νόσο
- ενεργό θρόμβωση ή πρόσφατο θρομβοεμβολικό επεισόδιο, ανάλογα με το σκεύασμα
- γνωστή αλλεργία στο σκεύασμα ή στα έκδοχά του, όπως το φυστικέλαιο σε ορισμένες κάψουλες
Ενημερώνετε πάντα τον γιατρό σας για το πλήρες ιστορικό σας πριν ξεκινήσετε.
Συχνές Ερωτήσεις
Ποιες είναι οι φυσιολογικές τιμές προγεστερόνης;
Στην ωοθυλακική φάση είναι κάτω από 1 ng/ml. Μετά την ωορρηξία ανεβαίνει, και τιμή πάνω από 3 ng/ml επιβεβαιώνει ότι έγινε ωορρηξία, ενώ στο μέσο της ωχρινικής φάσης συχνά ξεπερνά τα 10 ng/ml. Τα όρια διαφέρουν ανά εργαστήριο.
Ποια ημέρα του κύκλου μετριέται;
Περίπου 7 ημέρες πριν από την αναμενόμενη περίοδο, δηλαδή την 21η ημέρα σε κύκλο 28 ημερών. Σε μεγαλύτερους ή ακανόνιστους κύκλους η ημέρα προσαρμόζεται.
Ποια συμπτώματα δίνει η χαμηλή προγεστερόνη;
Ακανόνιστους ή σύντομους κύκλους, κηλίδωση πριν από την περίοδο, δυσκολία σύλληψης και, σε ορισμένες γυναίκες, εντονότερα προεμμηνορροϊκά συμπτώματα.
Γιατί δίνεται προγεστερόνη στην εξωσωματική και στην εγκυμοσύνη;
Για να υποστηρίξει το ενδομήτριο μετά την εμβρυομεταφορά και στις πρώτες εβδομάδες της κύησης. Χορηγείται επίσης σε γυναίκες με βραχύ τράχηλο ή ιστορικό πρόωρου τοκετού, πάντα με ιατρική οδηγία.
Έχει παρενέργειες η προγεστερόνη;
Υπνηλία, ζάλη, φούσκωμα, ευαισθησία στο στήθος και αλλαγές διάθεσης είναι οι συχνότερες. Με την κολπική χορήγηση οι γενικές παρενέργειες είναι ηπιότερες.
Ποια η διαφορά προγεστερόνης και προγεσταγόνων;
Η προγεστερόνη είναι η φυσική ορμόνη που παράγει το ωχρό σωμάτιο και ο πλακούντας. Τα προγεσταγόνα είναι συνθετικές ουσίες με παρόμοια, αλλά όχι ίδια, δράση. Χρησιμοποιούνται σε αντισυλληπτικά και σε θεραπείες αιμορραγιών ή ενδομητρίωσης, ενώ για την υποστήριξη της κύησης προτιμάται συνήθως η φυσική προγεστερόνη ή η διδρογεστερόνη.
Μπορεί η προγεστερόνη να καθυστερήσει την περίοδο;
Ναι. Όσο λαμβάνεται, κρατά σταθερό το ενδομήτριο και η αιμορραγία έρχεται συνήθως λίγες ημέρες μετά τη διακοπή. Γι’ αυτό, αν δεν έρθει περίοδος μετά τη διακοπή της αγωγής, κάντε τεστ εγκυμοσύνης.
Πρέπει να συνεχίσω την προγεστερόνη αν εμφανίσω αιμορραγία στην εγκυμοσύνη;
Μη διακόψετε ούτε να αλλάξετε τη δόση μόνη σας. Επικοινωνήστε αμέσως με τον γιατρό σας, ο οποίος θα εκτιμήσει την κατάσταση με υπερηχογράφημα και θα αποφασίσει για τη συνέχιση της αγωγής.
Είναι υψηλή προγεστερόνη ένδειξη εγκυμοσύνης;
Η προγεστερόνη ανεβαίνει σε κάθε κύκλο μετά την ωορρηξία, οπότε μια υψηλή τιμή δεν αποδεικνύει εγκυμοσύνη. Η εγκυμοσύνη επιβεβαιώνεται μόνο με τεστ β-hCG σε ούρα ή αίμα.