Καρκίνος Τραχήλου της Μήτρας: Συμπτώματα, Πρόληψη και Θεραπεία

Ποια τα ποσοστά και η συχνότητα στον καρκίνο του τραχήλου;

Η συχνότητά του έχει μειωθεί δραματικά με την πάροδο των ετών, μετά την εισαγωγή των προγραμμάτων εξέτασης διαλογής του τραχήλου με τραχηλικό επίχρισμα (τεστ-ΠΑΠ) και την τακτική γυναικολογική εξέταση. Ο προληπτικός έλεγχος ξεκινά συνήθως στα 21 έτη και συνεχίζεται σε τακτά διαστήματα, που ορίζει ο γυναικολόγος ανάλογα με την ηλικία και τα προηγούμενα αποτελέσματα.

Ο καρκίνος του τραχήλου είναι λιγότερο πιθανός σε γυναίκες μετά την ηλικία των 65 ετών των οποίων τα τελευταία τεστ-ΠΑΠ ήταν αρνητικά.

Τι είναι και πως δημιουργείται;

Ο καρκίνος του τραχήλου αναπτύσσεται όταν τα φυσιολογικά κύτταρα του τραχήλου μετασχηματίζονται σε καρκινικά κύτταρα. Αυτό δε γίνεται μέσα σε μια νύχτα. Η διαδικασία της ανάπτυξης του καρκίνου συντελείται σε διάστημα αρκετών ετών. Ωστόσο, αυτό δε σημαίνει ότι πρέπει να επαναπαύεστε και να χαλαρώνετε γιατί σε μερικές περιπτώσεις ο καρκίνος αναπτύσσεται σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα. Ο καρκίνος εμφανίζεται συνήθως στη μέση ηλικία. Οι μισές από τις γυναίκες στις οποίες δίνεται διάγνωση για καρκίνο του τραχήλου έχουν ηλικία μεταξύ 35 και 55 ετών.

Ποια τα βασικά συμπτώματα;

Εάν ο καρκίνος διαγνωστεί νωρίς, υπάρχουν σχεδόν 100% πιθανότητες πενταετούς επιβίωσης. Οι γυναίκες με καρκίνο σε αρχικά στάδια δεν έχουν κανένα σύμπτωμα. Τα συμπτώματα εμφανίζονται όταν ο καρκίνος έχει προχωρήσει πολύ. Τότε τα συμπτώματα περιλαμβάνουν: ασυνήθη κολπική έκκριση, παθολογική αιμορραγία εκτός της φυσιολογικής έμμηνης ρύσης, και αιμορραγία ή πόνο κατά τη σεξουαλική επαφή. Αυτά τα συμπτώματα δεν εμφανίζονται αποκλειστικά στον καρκίνο του τραχήλου. Είναι δυνατό να εκδηλωθούν επίσης σε άλλες καλοήθεις (μη καρκινικές) καταστάσεις. Ωστόσο, εάν εμφανίσετε τέτοια συμπτώματα, ζητήστε αμέσως τη συμβουλή του γιατρού σας.

Ποιες επιπλέον εξετάσεις χρειάζονται;

Άλλες εξετάσεις με τις οποίες συμπληρώνεται η διερεύνηση του καρκίνου είναι: η κυστεοσκόπηση (εξέταση της ουροδόχου κύστης με ενδοσκόπιο), η ορθοσκόπηση (εξέταση του ορθού με ενδοσκόπιο), η ακτινογραφία θώρακα και άλλες απεικονιστικές εξετάσεις όπως η αξονική τομογραφία (computed tomography, CT) και η μαγνητική τομογραφία (magnetic resonance imaging, MRI).

Ποια η διαδικασία για την θεραπεία;

Αυτές οι εξετάσεις χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση της επέκτασης του καρκίνου σε γειτονικά και άλλα όργανα και θα καθορίσουν την ακριβή θεραπεία που απαιτείται – χειρουργική θεραπεία, ακτινοθεραπεία ή συνδυασμός των δύο.

Ο ρόλος του ιού HPV

Σχεδόν όλοι οι καρκίνοι του τραχήλου οφείλονται σε επίμονη λοίμωξη από ογκογόνους τύπους του ιού των ανθρωπίνων θηλωμάτων. Οι τύποι 16 και 18 ευθύνονται για περίπου επτά στις δέκα περιπτώσεις. Η λοίμωξη από HPV είναι πολύ συχνή και στις περισσότερες γυναίκες υποχωρεί μόνη της μέσα σε ένα με δύο χρόνια. Πρόβλημα δημιουργείται όταν ο ιός παραμένει για χρόνια και προκαλεί προκαρκινικές αλλοιώσεις (CIN), που χρειάζονται συνήθως 10 έως 15 χρόνια για να εξελιχθούν σε καρκίνο. Διαβάστε περισσότερα για τα κονδυλώματα και τον ιό HPV.

Παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο

• κάπνισμα,
• ανοσοκαταστολή,
• απουσία τακτικού προληπτικού ελέγχου,
• συλλοίμωξη με άλλα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, όπως τα χλαμύδια.

Πρόληψη: ένας καρκίνος που μπορεί να προληφθεί

• Εμβόλιο HPV: προστατεύει από τους τύπους που προκαλούν τη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων. Η μέγιστη προστασία επιτυγχάνεται όταν γίνεται πριν από την έναρξη των επαφών.
• Τεστ Παπανικολάου και HPV test: εντοπίζουν τις αλλοιώσεις χρόνια πριν γίνουν καρκίνος.
• Κολποσκόπηση και θεραπεία των προκαρκινικών αλλοιώσεων, όταν ο έλεγχος βγει παθολογικός.
• Προφυλακτικό και διακοπή καπνίσματος.

Πώς επιβεβαιώνεται η διάγνωση

Το τεστ Παπανικολάου είναι εξέταση διαλογής και δεν αρκεί για διάγνωση. Αυτή τίθεται με βιοψία, που λαμβάνεται στην κολποσκόπηση ή με κωνοειδή εκτομή. Ακολουθεί η σταδιοποίηση, με κλινική εξέταση και απεικονιστικό έλεγχο.

Θεραπεία ανά στάδιο

• Πολύ πρώιμο στάδιο: κωνοειδής εκτομή ή απλή υστερεκτομή. Σε γυναίκες που θέλουν παιδιά, η κωνοειδής εκτομή ή η τραχηλεκτομή διατηρούν τη μήτρα.
• Πρώιμο στάδιο: ριζική υστερεκτομή με έλεγχο των λεμφαδένων.
• Τοπικά προχωρημένη νόσος: συνδυασμός ακτινοθεραπείας και χημειοθεραπείας.
• Μεταστατική νόσος: συστηματική θεραπεία, με χημειοθεραπεία και νεότερα στοχευμένα φάρμακα.

Το πλάνο αποφασίζεται από ογκολογικό συμβούλιο, με τη συμμετοχή γυναικολόγου ογκολόγου.

Τύποι καρκίνου του τραχήλου της μήτρας

Ο όρος «καρκίνος τραχήλου» περιλαμβάνει περισσότερους από έναν τύπους όγκου, ανάλογα με το κύτταρο από το οποίο ξεκινά.

• Πλακώδες καρκίνωμα: ο συχνότερος τύπος, περίπου επτά με οκτώ στις δέκα περιπτώσεις. Ξεκινά από τα πλακώδη κύτταρα της εξωτερικής επιφάνειας του τραχήλου, συνήθως στη ζώνη μετάπλασης.
• Αδενοκαρκίνωμα: ξεκινά από τα αδενικά κύτταρα του τραχηλικού σωλήνα. Είναι πιο δύσκολο να εντοπιστεί με την κυτταρολογία, γιατί βρίσκεται πιο μέσα. Εδώ το HPV test προσφέρει σημαντικό πλεονέκτημα.
• Αδενοπλακώδες και σπάνιοι τύποι: όπως τα νευροενδοκρινή καρκινώματα, που έχουν διαφορετική συμπεριφορά και θεραπεία.

Τα στάδια του καρκίνου τραχήλου με απλά λόγια

Η σταδιοποίηση γίνεται με το σύστημα FIGO και περιγράφει πόσο έχει επεκταθεί η νόσος. Από αυτήν εξαρτώνται η θεραπεία και η πρόγνωση.

• Στάδιο I: ο όγκος περιορίζεται στον τράχηλο. Στις πολύ πρώιμες μορφές είναι ορατός μόνο στο μικροσκόπιο.
• Στάδιο II: επεκτείνεται πέρα από τον τράχηλο, στο ανώτερο τμήμα του κόλπου ή στους ιστούς δίπλα στη μήτρα, χωρίς να φτάνει στα τοιχώματα της πυέλου.
• Στάδιο III: φτάνει στο κατώτερο τμήμα του κόλπου ή στο τοίχωμα της πυέλου, μπορεί να πιέζει τους ουρητήρες ή να έχει προσβάλει λεμφαδένες.
• Στάδιο IV: επεκτείνεται στην ουροδόχο κύστη ή το ορθό, ή σε απομακρυσμένα όργανα.

Η πρόγνωση εξαρτάται πρωτίστως από το στάδιο. Στα πρώιμα στάδια η ίαση είναι ο κανόνας. Γι’ αυτό όλη η στρατηγική πρόληψης στοχεύει στο να βρεθεί η νόσος πριν δώσει συμπτώματα.

Γιατί εμφανίζεται ακόμη καρκίνος τραχήλου

Αφού υπάρχουν εμβόλιο και αποτελεσματικός προληπτικός έλεγχος, γιατί εξακολουθούν να διαγιγνώσκονται γυναίκες; Οι μελέτες δείχνουν σταθερά τα ίδια κενά:

• Γυναίκες που δεν έχουν ελεγχθεί ποτέ ή όχι για πολλά χρόνια: αποτελούν τη μεγαλύτερη ομάδα των νέων διαγνώσεων.
• Παθολογικό αποτέλεσμα χωρίς συνέχεια: ένα εύρημα που δεν οδήγησε σε κολποσκόπηση ή θεραπεία.
• Διακοπή του ελέγχου νωρίς: γυναίκες που σταμάτησαν τον έλεγχο μετά την εμμηνόπαυση χωρίς να έχουν τα απαραίτητα αρνητικά αποτελέσματα.
• Αδενοκαρκινώματα: που ξεφεύγουν ευκολότερα από την κυτταρολογία.

Αν δεν θυμάστε πότε κάνατε τελευταία φορά έλεγχο, αυτό είναι ήδη λόγος να κλείσετε ραντεβού. Οι σύγχρονες μέθοδοι, όπως η κυτταρολογία υγρής φάσης Thin Prep με HPV test από το ίδιο δείγμα, κάνουν τον έλεγχο πιο ολοκληρωμένο.

Γονιμότητα και θεραπεία του καρκίνου τραχήλου

Πολλές γυναίκες διαγιγνώσκονται σε ηλικία που δεν έχουν ολοκληρώσει την οικογένειά τους. Η συζήτηση για τη γονιμότητα πρέπει να γίνει πριν από οποιαδήποτε θεραπεία, όχι μετά.

• Επεμβάσεις που διατηρούν τη μήτρα: σε πολύ πρώιμα στάδια και μικρούς όγκους, η κωνοειδής εκτομή ή η ριζική τραχηλεκτομή αφήνουν τη μήτρα στη θέση της. Οι επόμενες εγκυμοσύνες χρειάζονται στενή παρακολούθηση, γιατί ο κίνδυνος πρόωρου τοκετού είναι αυξημένος.
• Μετάθεση ωοθηκών: πριν από ακτινοθεραπεία, οι ωοθήκες μπορούν να μετακινηθούν χειρουργικά έξω από το πεδίο ακτινοβολίας, ώστε να διατηρηθεί η ορμονική τους λειτουργία.
• Κρυοσυντήρηση: η κατάψυξη ωαρίων ή εμβρύων πριν από τη θεραπεία δίνει μια επιπλέον πιθανότητα για το μέλλον. Χρειάζεται συνήθως δύο με τρεις εβδομάδες, γι’ αυτό συζητείται αμέσως μετά τη διάγνωση.

Η ζωή μετά τη θεραπεία: τι να περιμένετε

Η θεραπεία μπορεί να αφήσει συνέπειες που επηρεάζουν την καθημερινότητα. Τις περισσότερες τις αντιμετωπίζουμε αποτελεσματικά, αρκεί να μιλάτε γι’ αυτές.

• Πρόωρη εμμηνόπαυση: η ακτινοθεραπεία της πυέλου σταματά συνήθως τη λειτουργία των ωοθηκών. Εξάψεις, ξηρότητα και αλλαγές στη διάθεση μοιάζουν με εκείνα της φυσικής εμμηνόπαυσης. Η ορμονική θεραπεία υποκατάστασης είναι συνήθως ασφαλής μετά από πλακώδες καρκίνωμα και συζητείται με τον ογκολόγο.
• Στένωση του κόλπου: μετά την ακτινοθεραπεία ο κόλπος μπορεί να γίνει στενότερος και λιγότερο ελαστικός. Οι κολπικοί διαστολείς, με σωστή καθοδήγηση, βοηθούν να διατηρηθεί η ελαστικότητα.
• Ουροδόχος κύστη και έντερο: συχνουρία, επιτακτική ούρηση ή αλλαγές στις κενώσεις μπορεί να εμφανιστούν, ακόμη και χρόνια μετά.
• Λεμφοίδημα: πρήξιμο στα πόδια μετά από αφαίρεση λεμφαδένων. Η έγκαιρη φυσικοθεραπεία και οι ειδικές κάλτσες βοηθούν.
• Σεξουαλική ζωή: επιστρέφει στις περισσότερες γυναίκες. Λιπαντικά, τοπικά οιστρογόνα όπου επιτρέπονται και φυσικοθεραπεία πυελικού εδάφους κάνουν μεγάλη διαφορά.

Παρακολούθηση μετά τη θεραπεία

Μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας ακολουθεί τακτική παρακολούθηση, συνήθως κάθε τρεις έως έξι μήνες τα πρώτα δύο χρόνια και πιο αραιά μέχρι τα πέντε χρόνια. Περιλαμβάνει κλινική εξέταση, ιστορικό και, ανάλογα με την περίπτωση, κυτταρολογία, HPV test και απεικονιστικές εξετάσεις.

Ανάμεσα στα ραντεβού, ενημερώστε τον γιατρό σας για κολπική αιμορραγία, επίμονο πόνο στην πύελο ή τη μέση, πρήξιμο στο ένα πόδι, βήχα που δεν περνά ή ανεξήγητη απώλεια βάρους.

Καρκίνος τραχήλου στην εγκυμοσύνη

Είναι σπάνιος, αλλά είναι από τους καρκίνους που διαγιγνώσκονται συχνότερα στην κύηση, γιατί ο έλεγχος του τραχήλου γίνεται συχνά στην πρώτη επίσκεψη. Η κολποσκόπηση και η βιοψία είναι ασφαλείς. Η αντιμετώπιση εξαρτάται από το στάδιο και την ηλικία κύησης: σε ορισμένες περιπτώσεις η θεραπεία μπορεί να περιμένει μέχρι να ωριμάσει το έμβρυο, σε άλλες ξεκινά νωρίτερα. Η απόφαση παίρνεται πάντα από ομάδα με μαιευτήρα, γυναικολόγο ογκολόγο και νεογνολόγο.

Από τη βιοψία μέχρι τη θεραπεία: τα βήματα

Οι εβδομάδες ανάμεσα στη διάγνωση και την έναρξη της θεραπείας είναι συχνά οι πιο αγχωτικές. Βοηθά να ξέρετε τι ακολουθεί και γιατί.

• Ιστολογική επιβεβαίωση: η βιοψία δείχνει τον τύπο του όγκου και, σε μικρές βλάβες, το βάθος διήθησης.
• Μαγνητική τομογραφία πυέλου: η βασική εξέταση για το μέγεθος του όγκου και την επέκτασή του στους γύρω ιστούς.
• Έλεγχος λεμφαδένων και άλλων οργάνων: με αξονική ή PET-CT, ανάλογα με το στάδιο.
• Ογκολογικό συμβούλιο: γυναικολόγος ογκολόγος, ακτινοθεραπευτής, παθολόγος ογκολόγος και ακτινολόγος συζητούν τα ευρήματα και προτείνουν το πλάνο.
• Συζήτηση μαζί σας: για τις επιλογές, τις παρενέργειες, τη γονιμότητα και τον χρόνο αποθεραπείας.

Είναι απολύτως θεμιτό να ζητήσετε δεύτερη γνώμη πριν ξεκινήσετε. Ένας καλός γιατρός δεν θα το θεωρήσει προσβολή. Συνήθως η καθυστέρηση λίγων ημερών για μια δεύτερη γνώμη δεν επηρεάζει την έκβαση, αλλά ρωτήστε πόσο χρόνο έχετε στη διάθεσή σας.

Ψυχολογική στήριξη και οικογένεια

Η διάγνωση ενός καρκίνου επηρεάζει τη ζωή πολύ πέρα από το ιατρικό κομμάτι. Φόβος, θυμός, ενοχή ή μούδιασμα είναι φυσιολογικές αντιδράσεις.

• Ζητήστε από την ομάδα θεραπείας επαφή με ψυχολόγο ή ψυχο-ογκολόγο. Η στήριξη αυτή βελτιώνει την ποιότητα ζωής και τη συνεργασία στη θεραπεία.
• Σκεφτείτε ποιος από το περιβάλλον σας θα έρχεται μαζί σας στα ραντεβού. Δεύτερα αυτιά βοηθούν να θυμάστε τις πληροφορίες.
• Κρατήστε ένα τετράδιο με ερωτήσεις, αποτελέσματα και ημερομηνίες.
• Οι σύλλογοι ασθενών προσφέρουν πρακτική πληροφόρηση και επαφή με γυναίκες που πέρασαν το ίδιο.

Χρειάζεται εξετάσεις ο σύντροφος;

Ο καρκίνος δεν μεταδίδεται. Ο HPV μεταδίδεται, αλλά σε μια σταθερή σχέση οι σύντροφοι έχουν συνήθως ήδη μοιραστεί τον ιό, και δεν υπάρχει εξέταση ρουτίνας για τους άνδρες. Ο σύντροφος δεν χρειάζεται ειδικό έλεγχο, εκτός αν έχει συμπτώματα ή ορατές βλάβες.

Σημάδια που δεν πρέπει να αποδίδετε στην ηλικία ή στις ορμόνες

Ο καρκίνος τραχήλου στα αρχικά στάδια είναι σιωπηλός. Όταν όμως εμφανιστούν τα παρακάτω, μην περιμένετε τον επόμενο προγραμματισμένο έλεγχο:

• Αίμα μετά την επαφή: τις περισσότερες φορές οφείλεται σε καλοήθη αιτία, όπως έκτροπο ή πολύποδα, αλλά πρέπει να ελεγχθεί. Δείτε περισσότερα για το αίμα μετά την επαφή.
• Αιμορραγία μετά την εμμηνόπαυση: κάθε σταγόνα αίμα μετά από δώδεκα μήνες χωρίς περίοδο χρειάζεται διερεύνηση.
• Υδαρές, ροζ ή δύσοσμο έκκριμα που επιμένει χωρίς εμφανή λοίμωξη.
• Αιμορραγία ανάμεσα στις περιόδους που επαναλαμβάνεται για περισσότερους από έναν κύκλους.
• Πόνος στην πύελο ή τη μέση χωρίς άλλη εξήγηση, ιδίως αν συνοδεύεται από πρήξιμο στο πόδι.

Η εξέταση σε αυτές τις περιπτώσεις περιλαμβάνει επισκόπηση του τραχήλου, κυτταρολογία και HPV test και, όπου χρειάζεται, κολποσκόπηση με βιοψία, ακόμη κι αν ο τελευταίος έλεγχος ήταν φυσιολογικός.

Για προληπτικό έλεγχο ή αξιολόγηση ενός παθολογικού αποτελέσματος, κλείστε ραντεβού με τον Δρ. Παναγιώτη Πολύζο στο ιατρείο της Αθήνας ή του Βόλου.

Συχνές Ερωτήσεις

Το παθολογικό τεστ Παπανικολάου σημαίνει καρκίνο;

Όχι. Στη συντριπτική πλειονότητα δείχνει φλεγμονή ή προκαρκινικές αλλοιώσεις, που παρακολουθούνται ή θεραπεύονται εύκολα.

Αν έχω HPV, θα πάθω καρκίνο τραχήλου;

Όχι απαραίτητα. Οι περισσότερες λοιμώξεις υποχωρούν μόνες τους. Ο κίνδυνος αφορά τις επίμονες λοιμώξεις από ογκογόνους τύπους, γι’ αυτό χρειάζεται τακτική παρακολούθηση.

Μπορώ να κάνω παιδιά μετά από καρκίνο τραχήλου;

Στα πολύ πρώιμα στάδια υπάρχουν θεραπείες που διατηρούν τη γονιμότητα. Η δυνατότητα εξαρτάται από το στάδιο και συζητείται πριν από τη θεραπεία.

Είναι κληρονομικός ο καρκίνος του τραχήλου;

Όχι με την έννοια που είναι ο καρκίνος του μαστού. Οφείλεται σχεδόν πάντα στον ιό HPV.

Προστατεύει το εμβόλιο αν έχω ήδη επαφές;

Ναι, προσφέρει προστασία από τους τύπους του ιού με τους οποίους δεν έχετε ήδη έρθει σε επαφή. Ο προληπτικός έλεγχος συνεχίζεται κανονικά.

Πόσο γρήγορα εξελίσσεται μια προκαρκινική αλλοίωση σε καρκίνο;

Συνήθως χρειάζονται πολλά χρόνια, συχνά δέκα ή και περισσότερα, από την επίμονη λοίμωξη HPV μέχρι τον διηθητικό καρκίνο. Αυτό το μεγάλο χρονικό περιθώριο είναι που κάνει τον τακτικό προληπτικό έλεγχο τόσο αποτελεσματικό.

Μπορεί να εμφανιστεί καρκίνος τραχήλου μετά από υστερεκτομή;

Αν ο τράχηλος αφαιρέθηκε μαζί με τη μήτρα, όχι. Αν όμως έγινε υφολική υστερεκτομή που άφησε τον τράχηλο, ο έλεγχος συνεχίζεται κανονικά. Γυναίκες με ιστορικό προκαρκινικών αλλοιώσεων χρειάζονται παρακολούθηση του κόλπου ακόμη και μετά από ολική υστερεκτομή.

Σταματά ο προληπτικός έλεγχος μετά τα 65;

Μπορεί να σταματήσει μόνο αν τα τελευταία χρόνια υπάρχουν διαδοχικά αρνητικά αποτελέσματα και δεν υπάρχει ιστορικό προκαρκινικών αλλοιώσεων. Αν ο έλεγχος δεν γινόταν τακτικά, πρέπει να συνεχιστεί. Η απόφαση παίρνεται με τον γυναικολόγο σας.

Έχει νόημα να κόψω το κάπνισμα αν έχω ήδη διάγνωση;

Ναι. Το κάπνισμα μειώνει την αποτελεσματικότητα της ακτινοθεραπείας, αυξάνει τις επιπλοκές των επεμβάσεων και δυσκολεύει την επούλωση. Η διακοπή του σε οποιοδήποτε στάδιο βελτιώνει την πορεία.