Ο εμβολιασμός έναντι του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας αποτελεί μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις για την υγεία των γυναικών παγκοσμίως, καθώς για πρώτη φορά η ιατρική κοινότητα έχει στα χέρια της ένα όπλο που προλαμβάνει μία μορφή καρκίνου, τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας.
Σημαντικότερο ακόμα είναι το γεγονός ότι στη χώρα μας το εμβόλιο HPV έχει ενταχθεί στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών και συνιστάται σε κορίτσια ηλικίας 12 έως 15 ετών αλλά και σε κορίτσια 15 έως 26 ετών, εφόσον δεν έχουν εμβολιαστεί στη συνιστώμενη ηλικία. Ο εμβολιασμός των κοριτσιών έχει ξεκινήσει και πλέον χορηγείται ΔΩΡΕΑΝ από τα ασφαλιστικά ταμεία της χώρας.
Ο σκοπός του εμβολιασμού είναι η μείωση της εμφάνισης του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, καθώς υπολογίζεται ότι έως και 80% των σεξουαλικά ενεργών γυναικών θα προσβληθούν από τον ιό των Ανθρώπινων Θηλωμάτων, κάποιοι τύποι του οποίου μπορεί να προκαλέσουν καρκίνο τραχήλου της μήτρας. Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας είναι ο δεύτερος συχνότερος καρκίνος σε γυναίκες κάτω των 45 ετών παγκοσμίως. Στην Ελλάδα, 600 γυναίκες διαγιγνώσκονται κάθε χρόνο με καρκίνο στον τράχηλο της μήτρας, ενώ υπολογίζεται ότι ετησίως 250 Ελληνίδες χάνουν τη μάχη με το θάνατο εξαιτίας της νόσου αυτής.
Τα πρώτα εμβόλια HPV ήταν το διδύναμο (Cervarix), που προστατεύει από τους ογκογόνους τύπους 16 και 18, και το τετραδύναμο (Gardasil), που περιέχει επιπλέον τους τύπους 6 και 11. Οι τύποι 6 και 11 είναι χαμηλού κινδύνου και δεν σχετίζονται με τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, αλλά με τα γεννητικά κονδυλώματα. Σήμερα στην Ελλάδα, όπως και στην υπόλοιπη Ευρώπη, χρησιμοποιείται κυρίως το εννεαδύναμο εμβόλιο, που καλύπτει τους τύπους 6, 11, 16 και 18 και πέντε ακόμη ογκογόνους τύπους. Οι πιο σημαντικοί ογκογόνοι τύποι του ιού HPV είναι οι 16 και 18, οι οποίοι ευθύνονται για περίπου επτά στις δέκα περιπτώσεις καρκίνου του τραχήλου της μήτρας.
Σε κλινικές μελέτες τα εμβόλια HPV έδειξαν πολύ υψηλή αποτελεσματικότητα, κοντά στο 100%, έναντι των προκαρκινικών αλλοιώσεων από τους τύπους που περιέχουν, όταν χορηγούνται πριν από την έκθεση στον ιό. Οι πρώτες μελέτες είχαν στοιχεία μόνο για λίγα χρόνια μετά τον εμβολιασμό. Σήμερα, μελέτες μακροχρόνιας παρακολούθησης δείχνουν ότι η προστασία διατηρείται για πάνω από δέκα χρόνια χωρίς ενδείξεις εξασθένησης, γι’ αυτό δεν συστήνεται αναμνηστική δόση.
Και τα δύο εμβόλια βασίζονται στην ίδια λογική, την παραγωγή αντισωμάτων μνήμης. Ωστόσο υπάρχουν διαφορές στην ανοσολογική απάντηση, δηλαδή στα επίπεδα αντισωμάτων που προκαλούν τα δύο εμβόλια και στη διασταυρούμενη προστασία που ενδέχεται να παρέχουν έναντι άλλων ογκογόνων τύπων του HPV .
Το πλεονέκτημα του Cervarix έγκειται στο ανοσοενισχυτικό σύστημα AS04 που περιέχει, σχεδιασμένο για να ενισχύει την ανοσιακή απάντηση και να αυξάνει τη διάρκεια της προστασίας έναντι των ογκογόνων τύπων 16 και 18 του ιού HPV. Το Cervarix έχει δείξει μέχρι στιγμής ότι επάγει υψηλά επίπεδα εξουδετερωτικών αντισωμάτων έναντι των τύπων HPV 16 και 18, τα οποία παραμένουν υψηλά για περισσότερα από δέκα χρόνια μετά τον εμβολιασμό. Τα εξουδετερωτικά αντισώματα έχουν την ικανότητα να εξουδετερώνουν τον ιό, εμποδίζοντάς τον να προσβάλλει τα κύτταρα του τράχηλου της μήτρας.
Μελέτες που σύγκριναν άμεσα το διδύναμο με το τετραδύναμο εμβόλιο έδειξαν υψηλότερα επίπεδα αντισωμάτων για τους τύπους 16 και 18 με το διδύναμο. Στην πράξη όμως και τα δύο προσφέρουν ισχυρή προστασία, και η σύγκριση έχει πλέον μικρότερη σημασία, αφού το εννεαδύναμο εμβόλιο καλύπτει περισσότερους ογκογόνους τύπους.
Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας διακρίνεται σε δύο μορφές: τον καρκίνο από πλακώδη κύτταρα και τα αδενοκαρκινώματα. Τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα στις χώρες που εφαρμόζεται ο προληπτικός έλεγχος με το τεστ κατά Παπανικολάου, η συχνότητα του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας έχει μειωθεί σημαντικά. Παρόλα αυτά, η συχνότητα των αδενοκαρκινωμάτων, τα οποία πιο εύκολα ξεφεύγουν από την έγκαιρη ανίχνευση με το τεστ κατά Παπανικολάου και που η πρόγνωσή τους είναι συνήθως χειρότερη, αυξάνεται, κυρίως σε νεώτερες γυναίκες.
Οι τύποι 16 και 18 του HPV είναι οι πρώτοι σε συχνότητα ογκογόνοι τύποι και για τις δύο μορφές καρκίνου και, μαζί με έναν άλλο τύπο (τον HPV 45), θεωρούνται οι τρεις πιο ‘επιθετικοί’ τύποι του HPV (έχει αποδειχθεί ότι λοίμωξη με κάποιον από τους τρεις εξελίσσεται σε καρκίνο συχνότερα απ’ ότι η λοίμωξη με κάποιον από τους άλλους ογκογόνους τύπους). Συγκεκριμένα, ο τύπος 16 ευθύνεται περίπου για το 55% των καρκίνων από πλακώδη κύτταρα και για το 33% των αδενοκαρκινωμάτων, ενώ ο 18 για περίπου το 13% των καρκίνων από πλακώδη κύτταρα και για το 37% των αδενοκαρκινωμάτων. Δεδομένων των χαρακτηριστικών των αδενοκαρκινωμάτων που αναφέραμε προηγουμένως, η επαρκής προστασία έναντι του τύπου 18 του HPV, αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων θεωρούν τα εμβόλια HPV ασφαλή, με βάση εκατοντάδες εκατομμύρια δόσεις που έχουν χορηγηθεί παγκοσμίως. Οι αρχικοί προβληματισμοί για πτώση των αντισωμάτων λίγα χρόνια μετά τον εμβολιασμό δεν μεταφράστηκαν σε απώλεια προστασίας: τα επίπεδα αντισωμάτων σταθεροποιούνται και η προστασία παραμένει. Τα αντισώματα που εξουδετερώνουν τον ιό αποτελούν τη βάση της προστασίας που προσφέρουν τα εμβόλια, όπως υπογραμμίζεται και από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.
Ωστόσο, ο εμβολιασμός έναντι του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας δεν αντικαθιστά τον προληπτικό έλεγχο με τεστ Παπανικολάου. Ο εμβολιασμός σε συνδυασμό με τον τακτικό προληπτικό έλεγχο θα μπορούσε να μειώσει την πιθανότητα ανάπτυξης καρκίνου του τραχήλου της μήτρας κατά 94% σε σύγκριση με μη παρέμβαση.
Το εννεαδύναμο εμβόλιο HPV: ποιους τύπους καλύπτει
Από τότε που γράφτηκαν οι πρώτες συγκρίσεις ανάμεσα στο διδύναμο και το τετραδύναμο εμβόλιο, τα δεδομένα έχουν αλλάξει. Σήμερα στην Ευρώπη χρησιμοποιείται κυρίως το εννεαδύναμο εμβόλιο, που καλύπτει εννέα τύπους του ιού:
- Τύπους 16 και 18: οι δύο πιο ογκογόνοι, υπεύθυνοι για περίπου επτά στις δέκα περιπτώσεις καρκίνου τραχήλου.
- Τύπους 31, 33, 45, 52 και 58: πέντε επιπλέον ογκογόνοι τύποι, που ανεβάζουν την κάλυψη σε περίπου εννέα στις δέκα περιπτώσεις.
- Τύπους 6 και 11: χαμηλού κινδύνου, υπεύθυνοι για τη μεγάλη πλειονότητα των γεννητικών κονδυλωμάτων.
Πέρα από τον τράχηλο, το εμβόλιο προστατεύει και από τους καρκίνους του αιδοίου, του κόλπου και του πρωκτού που σχετίζονται με τους ίδιους τύπους. Αν έχετε εμβολιαστεί στο παρελθόν με παλαιότερο εμβόλιο, ρωτήστε τον γιατρό σας αν έχει νόημα συμπληρωματικός εμβολιασμός στην περίπτωσή σας.
Τι δείχνουν τα δεδομένα από χώρες με υψηλή εμβολιαστική κάλυψη
Το εμβόλιο κυκλοφορεί από το 2006, οπότε πλέον υπάρχουν δεδομένα όχι μόνο για λοιμώξεις και προκαρκινικές αλλοιώσεις, αλλά και για τον ίδιο τον καρκίνο.
- Σε χώρες όπως η Αυστραλία, η Σκωτία και η Σουηδία, οι λοιμώξεις από τους τύπους του εμβολίου και τα κονδυλώματα μειώθηκαν δραματικά στις εμβολιασμένες γενιές.
- Μεγάλη σουηδική μελέτη σε περισσότερες από ενάμισι εκατομμύριο γυναίκες έδειξε σημαντικά χαμηλότερο κίνδυνο διηθητικού καρκίνου τραχήλου στις εμβολιασμένες, με τη μεγαλύτερη μείωση σε όσες εμβολιάστηκαν πριν από τα 17.
- Στη Σκωτία, σε γυναίκες που εμβολιάστηκαν στα 12 με 13 τους χρόνια, δεν έχουν καταγραφεί έως σήμερα περιπτώσεις καρκίνου τραχήλου στα δεδομένα παρακολούθησης.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας θεωρεί τον εμβολιασμό, μαζί με τον προληπτικό έλεγχο, βασικό πυλώνα για την εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου ως προβλήματος δημόσιας υγείας.
Δοσολογικό σχήμα: τι γίνεται αν χαθεί μια δόση
Το σχήμα εξαρτάται από την ηλικία στην πρώτη δόση. Η καθυστέρηση μιας δόσης δεν ακυρώνει όσες έχουν ήδη γίνει:
- Δεν χρειάζεται επανέναρξη του σχήματος από την αρχή, όσος χρόνος κι αν έχει περάσει.
- Η επόμενη δόση γίνεται όσο το δυνατόν συντομότερα.
- Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δέχεται από το 2022 και σχήματα μίας δόσης για ορισμένες ηλικιακές ομάδες. Τα εθνικά προγράμματα όμως διαφέρουν, και ο γιατρός σας θα σας πει τι ισχύει για εσάς.
- Με βάση τα σημερινά δεδομένα, δεν χρειάζεται αναμνηστική δόση. Η προστασία παραμένει υψηλή για περισσότερα από δέκα χρόνια στις μελέτες παρακολούθησης.
Εμβόλιο HPV σε ενήλικες γυναίκες
Όσο νωρίτερα γίνει ο εμβολιασμός, τόσο μεγαλύτερο το όφελος. Αυτό δεν σημαίνει ότι μετά τα 26 το εμβόλιο είναι άχρηστο.
- Έως 26 ετών: ο εμβολιασμός συστήνεται σε όσες δεν τον έκαναν νωρίτερα.
- 27 έως 45 ετών: η απόφαση είναι εξατομικευμένη. Το όφελος είναι μικρότερο, γιατί οι περισσότερες γυναίκες έχουν ήδη εκτεθεί σε κάποιους τύπους. Μπορεί όμως να έχει νόημα για όσες ξεκινούν νέα σχέση ή δεν έχουν εκτεθεί σε πολλούς τύπους.
- Μετά από θεραπεία προκαρκινικών αλλοιώσεων: μελέτες δείχνουν ότι ο εμβολιασμός γύρω από τη θεραπεία με αγκύλη μπορεί να μειώσει τις υποτροπές. Συζητήστε το με τον γιατρό που σας παρακολουθεί μετά την κολποσκόπηση.
Πριν και μετά την ένεση: πρακτικές οδηγίες
Πότε αναβάλλεται ή δεν γίνεται
- Σοβαρή αλλεργική αντίδραση σε προηγούμενη δόση ή σε κάποιο συστατικό του εμβολίου, όπως η μαγιά, αποτελεί αντένδειξη.
- Σε οξεία εμπύρετη νόσο ο εμβολιασμός αναβάλλεται για λίγες ημέρες. Ένα απλό κρυολόγημα χωρίς πυρετό δεν είναι λόγος αναβολής.
- Στην εγκυμοσύνη ο εμβολιασμός μεταφέρεται μετά τον τοκετό.
- Ο θηλασμός δεν αποτελεί εμπόδιο. Το εμβόλιο μπορεί να γίνει κανονικά.
Τι να περιμένετε
- Πόνο, κοκκινίλα ή πρήξιμο στο σημείο της ένεσης για μία έως δύο ημέρες.
- Ήπιο πυρετό, κόπωση ή πονοκέφαλο, που υποχωρούν γρήγορα.
- Ζάλη ή λιποθυμική τάση αμέσως μετά την ένεση, κυρίως σε εφήβους. Οφείλεται στο άγχος της ένεσης και όχι στο ίδιο το εμβόλιο. Γι’ αυτό συστήνεται να μείνετε καθιστές για περίπου 15 λεπτά μετά.
Μύθοι και αλήθειες για το εμβόλιο HPV
- «Το εμβόλιο επηρεάζει τη γονιμότητα.» Καμία μελέτη δεν έχει δείξει κάτι τέτοιο. Αντίθετα, προλαμβάνοντας προκαρκινικές αλλοιώσεις, μειώνει την ανάγκη για επεμβάσεις στον τράχηλο που μπορεί να επηρεάσουν μελλοντικές εγκυμοσύνες.
- «Προκαλεί αυτοάνοσα νοσήματα.» Μεγάλες μελέτες σε εκατομμύρια εμβολιασμένα άτομα δεν βρήκαν αυξημένο κίνδυνο αυτοάνοσων παθήσεων.
- «Ενθαρρύνει την πρώιμη σεξουαλική ζωή.» Οι μελέτες δεν δείχνουν καμία αλλαγή στη σεξουαλική συμπεριφορά των εμβολιασμένων εφήβων.
- «Αφού είμαι σε σταθερή σχέση, δεν το χρειάζομαι.» Ο ιός μπορεί να έχει μεταδοθεί πριν από χρόνια ή να μεταδοθεί στο μέλλον. Η απόφαση συζητείται με βάση την ηλικία και το ιστορικό σας.
- «Το εμβόλιο προστατεύει μόνο από τον καρκίνο τραχήλου.» Προστατεύει και από κονδυλώματα και από άλλους καρκίνους που σχετίζονται με τον HPV.
Γιατί εμβολιάζονται και τα αγόρια
Ο HPV μεταδίδεται και από τα δύο φύλα. Στους άνδρες προκαλεί κονδυλώματα και σχετίζεται με καρκίνους του πρωκτού, του πέους και του στοματοφάρυγγα, για τους οποίους δεν υπάρχει προληπτικός έλεγχος ρουτίνας. Ο εμβολιασμός των αγοριών προστατεύει τους ίδιους και μειώνει την κυκλοφορία του ιού στον πληθυσμό, άρα και την έκθεση των γυναικών. Για τις ηλικίες και την κάλυψη από το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών, ενημερωθείτε από τον παιδίατρο ή τον γιατρό σας, καθώς οι συστάσεις επικαιροποιούνται.
Εμβολιαστήκατε χωρίς να ξέρετε ότι είστε έγκυος;
Συμβαίνει πιο συχνά απ’ όσο νομίζετε, ιδίως σε νέες γυναίκες που κάνουν το σχήμα των τριών δόσεων. Αν μάθετε ότι είστε έγκυος αφού έχετε κάνει μια δόση, δεν υπάρχει λόγος πανικού.
- Μητρώα παρακολούθησης εγκυμοσυνών μετά από ακούσιο εμβολιασμό δεν έδειξαν αυξημένο κίνδυνο αποβολής ή συγγενών ανωμαλιών.
- Δεν χρειάζεται καμία ιδιαίτερη εξέταση ή παρέμβαση πέρα από τον συνηθισμένο προγεννητικό έλεγχο.
- Οι υπόλοιπες δόσεις απλώς μεταφέρονται μετά τον τοκετό και συνεχίζονται από εκεί που σταμάτησαν, χωρίς επανέναρξη.
- Ενημερώστε τον γυναικολόγο σας, ώστε να καταγραφεί στο ιστορικό σας.
Το ίδιο ισχύει αν σκοπεύετε να μείνετε έγκυος σύντομα. Δεν χρειάζεται να καθυστερήσετε την προσπάθεια επειδή ολοκληρώσατε πρόσφατα το σχήμα, και δεν χρειάζεται τεστ εγκυμοσύνης πριν από κάθε δόση, εκτός αν υπάρχει πιθανότητα κύησης.
Συχνές Ερωτήσεις
Σε ποια ηλικία γίνεται το εμβόλιο HPV;
Συστήνεται σε κορίτσια και αγόρια ηλικίας 9 έως 11 ετών, πριν από την έναρξη της σεξουαλικής ζωής, όταν η ανοσολογική απάντηση είναι ισχυρότερη. Μπορεί να γίνει και αργότερα, με όφελος που εξαρτάται από την ηλικία και το ιστορικό.
Πόσες δόσεις χρειάζονται;
Δύο δόσεις με απόσταση έξι μηνών όταν ο εμβολιασμός ξεκινά πριν από τα 15. Από τα 15 και μετά χρειάζονται τρεις δόσεις.
Αξίζει να εμβολιαστώ αν έχω ήδη σεξουαλική ζωή ή HPV;
Ναι. Το εμβόλιο δεν θεραπεύει υπάρχουσα λοίμωξη, προστατεύει όμως από τους υπόλοιπους τύπους του ιού που καλύπτει. Διαβάστε για τα κονδυλώματα και τον ιό HPV.
Είναι ασφαλές το εμβόλιο HPV;
Έχουν χορηγηθεί εκατοντάδες εκατομμύρια δόσεις παγκοσμίως με πολύ καλό προφίλ ασφάλειας. Οι συνήθεις ανεπιθύμητες ενέργειες είναι πόνος στο σημείο της ένεσης, ήπιος πυρετός και παροδική ζάλη.
Χρειάζομαι τεστ Παπ αν έχω εμβολιαστεί;
Ναι. Το εμβόλιο δεν καλύπτει όλους τους ογκογόνους τύπους, άρα ο τακτικός έλεγχος με τεστ Παπ και HPV test συνεχίζεται κανονικά.
Γίνεται το εμβόλιο στην εγκυμοσύνη;
Δεν συνιστάται κατά την κύηση. Αν μείνετε έγκυος ενώ έχετε ξεκινήσει το σχήμα, οι υπόλοιπες δόσεις μεταφέρονται μετά τον τοκετό.
Χρειάζεται να κάνω HPV test πριν από το εμβόλιο;
Όχι. Δεν απαιτείται έλεγχος για HPV πριν από τον εμβολιασμό. Ακόμη κι αν έχετε μολυνθεί με κάποιον τύπο, το εμβόλιο προστατεύει από τους υπόλοιπους που καλύπτει.
Μπορώ να εμβολιαστώ ενώ θηλάζω;
Ναι. Ο θηλασμός δεν αποτελεί αντένδειξη και το εμβόλιο μπορεί να γίνει κανονικά. Αν μείνατε έγκυος κατά τη διάρκεια του σχήματος, οι υπόλοιπες δόσεις μπορούν να γίνουν ενώ θηλάζετε.
Χρειάζεται αναμνηστική δόση στο μέλλον;
Με τα σημερινά δεδομένα όχι. Οι μελέτες παρακολούθησης δείχνουν ότι η προστασία παραμένει υψηλή για περισσότερα από δέκα χρόνια χωρίς ενδείξεις μείωσης.
Επηρεάζει το εμβόλιο HPV τη γονιμότητα;
Όχι. Δεν υπάρχει καμία επιστημονική ένδειξη ότι το εμβόλιο επηρεάζει τη γονιμότητα ή την ωοθηκική λειτουργία. Μειώνει αντίθετα την ανάγκη για επεμβάσεις στον τράχηλο λόγω προκαρκινικών αλλοιώσεων.