Η κυστίτιδα είναι η φλεγμονή της ουροδόχου κύστης και, στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, οφείλεται σε μικροβιακή λοίμωξη. Είναι από τα συχνότερα προβλήματα υγείας στις γυναίκες: περίπου οι μισές θα περάσουν τουλάχιστον ένα επεισόδιο στη ζωή τους. Ο λόγος είναι ανατομικός. Η γυναικεία ουρήθρα είναι κοντή και βρίσκεται κοντά στον κόλπο και τον πρωκτό, οπότε τα μικρόβια φτάνουν εύκολα στην κύστη.
Συμπτώματα κυστίτιδας
- κάψιμο ή τσούξιμο στην ούρηση,
- συχνοουρία, με μικρή ποσότητα ούρων κάθε φορά,
- έντονη, επιτακτική ανάγκη για ούρηση,
- βάρος ή πόνος χαμηλά στην κοιλιά, πάνω από το ηβικό οστό,
- θολά ούρα, ούρα με έντονη οσμή ή με αίμα.
Πότε η λοίμωξη έχει φτάσει στα νεφρά
Πυρετός πάνω από 38°C, ρίγος, πόνος στη μέση ή στα πλευρά, ναυτία και εμετοί δείχνουν πυελονεφρίτιδα. Χρειάζεται ιατρική εκτίμηση την ίδια ημέρα.
Αίτια και παράγοντες κινδύνου
Στο 75 με 90% των περιπτώσεων ευθύνεται το κολοβακτηρίδιο (Escherichia coli), μικρόβιο που ζει φυσιολογικά στο έντερο. Τον κίνδυνο αυξάνουν:
- η σεξουαλική επαφή, ιδιαίτερα με νέο σύντροφο ή μετά από διάστημα αποχής,
- η χρήση σπερματοκτόνων και διαφράγματος,
- η εγκυμοσύνη,
- η εμμηνόπαυση, λόγω της πτώσης των οιστρογόνων,
- ο σακχαρώδης διαβήτης,
- η ατελής κένωση της κύστης, η δυσκοιλιότητα, οι πέτρες στο ουροποιητικό.
Πώς γίνεται η διάγνωση
Σε μια κατά τα άλλα υγιή γυναίκα με τυπικά συμπτώματα, η διάγνωση τίθεται συχνά από το ιστορικό και μια γενική ούρων. Καλλιέργεια ούρων με αντιβιόγραμμα χρειάζεται όταν τα επεισόδια επαναλαμβάνονται, στην εγκυμοσύνη, όταν υπάρχει πυρετός ή όταν η πρώτη θεραπεία δεν απέδωσε. Το δείγμα λαμβάνεται από το μέσο της ούρησης, μετά από τοπικό καθαρισμό.
Κάψιμο στην ούρηση προκαλούν και άλλες καταστάσεις, όπως η κολπίτιδα, οι μύκητες και τα χλαμύδια. Αν συνυπάρχουν κολπικές εκκρίσεις ή φαγούρα, χρειάζεται γυναικολογική εξέταση.
Θεραπεία
Η μικροβιακή κυστίτιδα θεραπεύεται με σύντομο σχήμα αντιβίωσης, διάρκειας μίας έως πέντε ημερών ανάλογα με το φάρμακο. Τα συμπτώματα υποχωρούν συνήθως μέσα σε 24 έως 48 ώρες. Η αγωγή ολοκληρώνεται κανονικά, ακόμη κι αν νιώσετε καλά νωρίτερα.
Παράλληλα βοηθούν τα άφθονα υγρά και ένα απλό αναλγητικό. Μην παίρνετε αντιβίωση που περίσσεψε από παλαιότερη θεραπεία: το λάθος φάρμακο καθυστερεί την ίαση και ευνοεί την ανάπτυξη ανθεκτικών μικροβίων.
Κυστίτιδα που επανέρχεται
Υποτροπιάζουσα θεωρείται η κυστίτιδα όταν εμφανίζονται δύο επεισόδια μέσα σε έξι μήνες ή τρία μέσα σε έναν χρόνο. Οι λύσεις που έχουν τεκμηρίωση:
- Αντιβίωση μετά την επαφή ή χαμηλή δόση για λίγους μήνες, σε επιλεγμένες περιπτώσεις.
- Κολπικά οιστρογόνα μετά την εμμηνόπαυση, που αποκαθιστούν τη χλωρίδα του κόλπου και μειώνουν σημαντικά τις υποτροπές.
- Μη αντιβιοτική προφύλαξη, όπως η D-μαννόζη, τα σκευάσματα κράνμπερι και το ουροαντισηπτικό μεθεναμίνη. Τα δεδομένα για τα δύο πρώτα είναι μέτρια, αλλά είναι ασφαλή και αξίζουν δοκιμή.
- Έλεγχος με υπερηχογράφημα ή ουρολογική εκτίμηση, όταν τα επεισόδια είναι πολύ συχνά ή υπάρχει αίμα στα ούρα.
Αν μαζί με τις λοιμώξεις υπάρχει απώλεια ούρων ή αίσθημα βάρους στον κόλπο, δείτε το άρθρο για την ουρογυναικολογία.
Πρόληψη: τι έχει πραγματικά νόημα
- Πίνετε αρκετά υγρά, περίπου 1,5 με 2 λίτρα την ημέρα, και μην αναβάλλετε την ούρηση.
- Ουρείτε μετά τη σεξουαλική επαφή.
- Σκουπίζεστε από μπροστά προς τα πίσω.
- Αποφύγετε τα σπερματοκτόνα, τις κολπικές πλύσεις και τα αρωματικά προϊόντα στην περιοχή.
- Αντιμετωπίστε τη δυσκοιλιότητα.
- Προτιμάτε βαμβακερά εσώρουχα και αλλάζετε γρήγορα το βρεγμένο μαγιό.
Η διατροφή παίζει μικρότερο ρόλο απ’ όσο πιστεύεται. Ο καφές, το αλκοόλ και τα πικάντικα φαγητά δεν προκαλούν λοίμωξη, μπορεί όμως να ερεθίσουν την κύστη όσο διαρκούν τα συμπτώματα.
Κυστίτιδα στην εγκυμοσύνη
Στην κύηση, η ουρολοίμωξη εξελίσσεται πιο εύκολα σε πυελονεφρίτιδα και συνδέεται με πρόωρο τοκετό. Γι’ αυτό γίνεται καλλιέργεια ούρων στον αρχικό έλεγχο και θεραπεύεται ακόμη και η μικροβιουρία χωρίς συμπτώματα, με αντιβιοτικά ασφαλή για το έμβρυο. Αν είστε έγκυος και έχετε συμπτώματα, επικοινωνήστε με τον μαιευτήρα σας χωρίς καθυστέρηση.
Πότε να πάτε στον γιατρό
- πυρετός, ρίγος ή πόνος στη μέση,
- αίμα στα ούρα,
- συμπτώματα που δεν βελτιώνονται σε δύο ημέρες ή επανέρχονται γρήγορα,
- εγκυμοσύνη ή σακχαρώδης διαβήτης,
- συχνά επεισόδια μέσα στον χρόνο.
Η κυστίτιδα είναι η πιο συχνή αιτία της συχνοουρίας στη γυναίκα. Αν η συχνή ούρηση συνεχίζεται χωρίς λοίμωξη, χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση.
Πώς να δώσετε σωστό δείγμα ούρων
Μια καλλιέργεια ούρων είναι τόσο αξιόπιστη όσο το δείγμα. Ένα επιμολυσμένο δείγμα δίνει ψευδώς θετικό αποτέλεσμα ή «μικτή χλωρίδα» και αναγκάζει σε επανάληψη.
- Δώστε το δείγμα πριν ξεκινήσετε αντιβίωση. Μετά την πρώτη δόση η καλλιέργεια μπορεί να βγει ψευδώς αρνητική.
- Πλύνετε τα χέρια και την περιοχή με νερό, χωρίς αντισηπτικά, από μπροστά προς τα πίσω.
- Ανοίξτε τα χείλη με το ένα χέρι, αφήστε την πρώτη ποσότητα να πάει στην τουαλέτα και συλλέξτε το μέσο της ούρησης στο αποστειρωμένο δοχείο, χωρίς να ακουμπήσετε το εσωτερικό του.
- Αν έχετε περίοδο ή έντονες εκκρίσεις, ένα ταμπόν μειώνει την επιμόλυνση.
- Παραδώστε το δείγμα στο εργαστήριο μέσα σε δύο ώρες ή διατηρήστε το στο ψυγείο έως τότε.
Γιατί έχει σημασία η σωστή επιλογή αντιβιοτικού
Η αντοχή των μικροβίων στα αντιβιοτικά αυξάνεται και στην Ελλάδα. Για την απλή κυστίτιδα οι οδηγίες προτείνουν φάρμακα που συγκεντρώνονται στα ούρα και επηρεάζουν λιγότερο την υπόλοιπη χλωρίδα του σώματος, όπως η φωσφομυκίνη σε μία δόση, η νιτροφουραντοΐνη ή η πιβμεκιλλινάμη. Οι φθοριοκινολόνες δεν συστήνονται πλέον για απλή κυστίτιδα, λόγω σπάνιων αλλά σοβαρών παρενεργειών σε τένοντες, νεύρα και αορτή. Φυλάσσονται για σοβαρότερες λοιμώξεις.
Αν έχετε κάνει πολλά σχήματα αντιβίωσης τον τελευταίο χρόνο, πείτε το στον γιατρό. Αυξάνει την πιθανότητα ανθεκτικού μικροβίου και κάνει την καλλιέργεια απαραίτητη.
Όταν τα συμπτώματα επιμένουν και η καλλιέργεια είναι αρνητική
Αρκετές γυναίκες έχουν κάψιμο και συχνουρία ξανά και ξανά, ενώ οι καλλιέργειες βγαίνουν καθαρές. Τότε η αιτία βρίσκεται συνήθως αλλού:
Σύνδρομο επώδυνης κύστης (διάμεση κυστίτιδα)
Χρόνιος πόνος ή πίεση στην κύστη που χειροτερεύει καθώς η κύστη γεμίζει και ανακουφίζεται με την ούρηση, μαζί με συχνή ούρηση μέρα και νύχτα, για περισσότερες από έξι εβδομάδες χωρίς λοίμωξη. Δεν θεραπεύεται με αντιβίωση. Η αντιμετώπιση περιλαμβάνει αλλαγές στη διατροφή, φυσικοθεραπεία πυελικού εδάφους, φάρμακα και, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, ενδοκυστικές εγχύσεις από ουρολόγο.
Ατροφία μετά την εμμηνόπαυση
Η έλλειψη οιστρογόνων λεπταίνει τους ιστούς του κόλπου και της ουρήθρας και προκαλεί κάψιμο, επιτακτικότητα και πόνο στην επαφή. Το σύνολο αυτών των αλλαγών ονομάζεται γεννητικοουρικό σύνδρομο της εμμηνόπαυσης. Τα κολπικά οιστρογόνα σε χαμηλή δόση είναι αποτελεσματικά και ασφαλή για τις περισσότερες γυναίκες.
Υπερδραστήρια κύστη
Ξαφνική, έντονη ανάγκη για ούρηση, συχνά με απώλεια ούρων, χωρίς πόνο ή λοίμωξη. Αντιμετωπίζεται με εκπαίδευση της κύστης και φάρμακα.
Σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα
Τα χλαμύδια και η γονόρροια μπορεί να προκαλέσουν ουρηθρίτιδα με κάψιμο στην ούρηση και αρνητική καλλιέργεια ούρων. Χρειάζονται ειδικό μοριακό έλεγχο.
Μικρόβια στα ούρα χωρίς συμπτώματα: πότε δεν χρειάζεται θεραπεία
Σε πολλές γυναίκες, κυρίως μεγαλύτερης ηλικίας ή με διαβήτη, η καλλιέργεια βρίσκει μικρόβια χωρίς κανένα σύμπτωμα. Αυτό ονομάζεται ασυμπτωματική βακτηριουρία. Εκτός από την εγκυμοσύνη και την προετοιμασία για ορισμένες ουρολογικές επεμβάσεις, δεν θεραπεύεται. Οι μελέτες δείχνουν ότι η αντιβίωση σε αυτές τις περιπτώσεις δεν προλαμβάνει λοιμώξεις, αυξάνει όμως την αντοχή και τις παρενέργειες. Γι’ αυτό καλλιέργεια ούρων «για έλεγχο» χωρίς συμπτώματα δεν συστήνεται.
Σε ηλικιωμένες γυναίκες, η σύγχυση ή η πτώση χωρίς ουρολογικά συμπτώματα δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα σε ουρολοίμωξη μόνο επειδή η καλλιέργεια είναι θετική. Χρειάζεται εκτίμηση και για άλλες αιτίες.
Τι μπορείτε να κάνετε τις πρώτες ώρες
- Πίνετε νερό σε τακτά διαστήματα, ώστε να ουρείτε συχνά.
- Ένα απλό αναλγητικό ή αντιφλεγμονώδες ανακουφίζει το κάψιμο.
- Μια θερμοφόρα στο υπογάστριο μειώνει τον σπασμό της κύστης.
- Αποφύγετε για λίγες ημέρες καφέ, αλκοόλ και ανθρακούχα, που ερεθίζουν την κύστη.
- Τα αλκαλοποιητικά σκευάσματα ανακουφίζουν το κάψιμο αλλά δεν θεραπεύουν τη λοίμωξη, και δεν συνδυάζονται με όλα τα αντιβιοτικά.
Σε ήπια επεισόδια, και μόνο μετά από συζήτηση με τον γιατρό, μπορεί να επιλεγεί αναμονή μίας με δύο ημερών με αναλγητικό και υγρά, με έτοιμη συνταγή αν δεν υπάρξει βελτίωση. Η επιλογή αυτή δεν ισχύει σε εγκυμοσύνη, πυρετό, πόνο στη μέση ή διαβήτη.
Μύθοι γύρω από την κυστίτιδα
- «Την έπαθα επειδή κάθισα σε κρύο μάρμαρο.» Το κρύο δεν προκαλεί λοίμωξη. Μπορεί όμως να επιτείνει την αίσθηση επιτακτικότητας.
- «Φταίει η κακή υγιεινή.» Οι περισσότερες γυναίκες με επαναλαμβανόμενη κυστίτιδα έχουν άριστη υγιεινή. Η υπερβολική πλύση με σαπούνια και αντισηπτικά μάλιστα διαταράσσει την προστατευτική χλωρίδα.
- «Αν τα ούρα είναι θολά, έχω λοίμωξη.» Τα θολά ούρα μπορεί να οφείλονται σε άλατα ή αφυδάτωση. Η διάγνωση χρειάζεται συμπτώματα και εξέταση.
Πώς διαβάζεται η γενική ούρων
Η γενική ούρων δίνει γρήγορες ενδείξεις, αλλά κανένα εύρημα μόνο του δεν θέτει διάγνωση. Τι σημαίνουν τα συνηθισμένα αποτελέσματα:
- Νιτρώδη θετικά: δείχνουν με μεγάλη πιθανότητα μικρόβια όπως το κολοβακτηρίδιο. Αρνητικά νιτρώδη όμως δεν αποκλείουν λοίμωξη.
- Λευκά αιμοσφαίρια (πυοσφαίρια) αυξημένα: δείχνουν φλεγμονή, όχι απαραίτητα μικροβιακή.
- Ερυθρά αιμοσφαίρια: συχνά στην κυστίτιδα. Αν παραμένουν μετά τη θεραπεία, χρειάζεται έλεγχος για άλλη αιτία.
- Πολλά επιθηλιακά κύτταρα: σημάδι ότι το δείγμα επιμολύνθηκε από το δέρμα ή τον κόλπο. Το αποτέλεσμα πρέπει να επαναληφθεί με σωστή λήψη.
Κυστίτιδα και σακχαρώδης διαβήτης
Οι γυναίκες με διαβήτη, ιδιαίτερα όταν το σάκχαρο δεν είναι καλά ρυθμισμένο, έχουν συχνότερα ουρολοιμώξεις και μεγαλύτερο κίνδυνο να ανέβει η λοίμωξη στους νεφρούς. Σε αυτές τις γυναίκες η καλλιέργεια ούρων γίνεται πιο εύκολα και η θεραπεία μπορεί να διαρκέσει περισσότερο. Ορισμένα νεότερα αντιδιαβητικά φάρμακα που αποβάλλουν σάκχαρο στα ούρα αυξάνουν κυρίως τις μυκητιάσεις των γεννητικών οργάνων. Αν παρατηρήσετε κνησμό ή κάψιμο μετά την έναρξή τους, ενημερώστε τον γιατρό σας χωρίς να διακόψετε το φάρμακο.
Το ημερολόγιο ούρησης: ένα απλό εργαλείο με μεγάλη αξία
Όταν τα συμπτώματα δεν ταιριάζουν με τυπική λοίμωξη, ο γιατρός μπορεί να σας ζητήσει να καταγράψετε για δύο με τρία εικοσιτετράωρα:
- τι και πόσο πίνετε,
- την ώρα και την ποσότητα κάθε ούρησης, με ένα δοχείο μέτρησης,
- τα επεισόδια επιτακτικότητας ή απώλειας ούρων,
- πόνο, κάψιμο και τη σχέση τους με επαφή, περίοδο ή φαγητό.
Το ημερολόγιο ξεχωρίζει συχνά την υπερδραστήρια κύστη από τη χρόνια φλεγμονή ή από την απλή υπερβολική λήψη υγρών, και δείχνει αν η συχνοουρία είναι πραγματικά συχνή.
Κυστίτιδα σε κορίτσια και έφηβες
Στα μικρότερα κορίτσια το κάψιμο στην ούρηση οφείλεται συχνά σε ερεθισμό του αιδοίου από σαπούνια, αφρόλουτρα ή βρεγμένο μαγιό, και όχι σε λοίμωξη της κύστης. Η δυσκοιλιότητα και η συνήθεια να «κρατάνε» τα ούρα για πολλές ώρες στο σχολείο είναι επίσης συχνοί παράγοντες. Η αληθινή ουρολοίμωξη σε παιδί χρειάζεται πάντα καλλιέργεια και εκτίμηση από παιδίατρο, γιατί μπορεί να κρύβει ανατομική ανωμαλία του ουροποιητικού.
Στις έφηβες, η έναρξη της σεξουαλικής ζωής αυξάνει τις πιθανότητες κυστίτιδας. Αν τα συμπτώματα συνοδεύονται από κολπικές εκκρίσεις ή αν υπάρχει νέος σύντροφος, ο έλεγχος πρέπει να περιλαμβάνει και σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα. Η ούρηση μετά την επαφή και η επαρκής ενυδάτωση είναι οι πιο απλές και αποτελεσματικές συμβουλές.
Ταξίδια, διακοπές και κυστίτιδα
Πολλές γυναίκες παθαίνουν κυστίτιδα στις διακοπές: λιγότερο νερό, πολλές ώρες στον δρόμο χωρίς τουαλέτα, βρεγμένο μαγιό και περισσότερες επαφές. Αν έχετε ιστορικό υποτροπών, ρωτήστε τον γιατρό σας πριν φύγετε αν μπορείτε να έχετε μαζί σας ένα σχήμα αντιβίωσης για αυτοθεραπεία, με σαφείς οδηγίες για το πότε να το χρησιμοποιήσετε και πότε να αναζητήσετε γιατρό.
Για εξατομικευμένη εκτίμηση της περίπτωσής σας, κλείστε ραντεβού με τον Δρ. Παναγιώτη Πολύζο στο ιατρείο της Αθήνας ή του Βόλου.
Συχνές Ερωτήσεις
Περνάει η κυστίτιδα μόνη της;
Ένα ήπιο επεισόδιο μπορεί να υποχωρήσει σε λίγες ημέρες με πολλά υγρά, όμως τα συμπτώματα διαρκούν περισσότερο και υπάρχει μικρός κίνδυνος να ανέβει η λοίμωξη στα νεφρά. Αν δεν βελτιωθείτε σε 48 ώρες, χρειάζεται εξέταση.
Είναι μεταδοτική η κυστίτιδα;
Όχι. Δεν είναι σεξουαλικώς μεταδιδόμενο νόσημα, αν και η επαφή διευκολύνει τη μεταφορά των μικροβίων της ίδιας της γυναίκας προς την ουρήθρα.
Γιατί παθαίνω κυστίτιδα μετά την επαφή;
Η τριβή μεταφέρει μικρόβια από την περιοχή γύρω από την ουρήθρα προς την κύστη. Η ούρηση αμέσως μετά βοηθά, και σε συχνές υποτροπές ο γιατρός μπορεί να συστήσει μία δόση αντιβιοτικού μετά την επαφή.
Βοηθά το κράνμπερι;
Μπορεί να μειώσει τις υποτροπές σε ορισμένες γυναίκες, δεν θεραπεύει όμως μια λοίμωξη που έχει ήδη εκδηλωθεί.
Πόσες ημέρες κρατάει η κυστίτιδα;
Με τη σωστή αντιβίωση, τα συμπτώματα υποχωρούν σε μία με δύο ημέρες. Χωρίς θεραπεία μπορεί να διαρκέσουν μία εβδομάδα ή και περισσότερο.
Χρειάζεται θεραπεία και ο σύντροφος;
Όχι. Η κυστίτιδα δεν μεταδίδεται και ο σύντροφος δεν χρειάζεται αγωγή.
Μπορώ να έχω σεξουαλική επαφή όταν έχω κυστίτιδα;
Καλύτερα να περιμένετε μέχρι να υποχωρήσουν πλήρως τα συμπτώματα. Η επαφή μπορεί να επιτείνει τον πόνο και τον ερεθισμό της ουρήθρας και να καθυστερήσει την ανάρρωση.
Χρειάζεται επανάληψη της καλλιέργειας μετά τη θεραπεία;
Όχι, αν τα συμπτώματα υποχωρήσουν πλήρως. Επανέλεγχος χρειάζεται στην εγκυμοσύνη, όταν τα συμπτώματα επιμένουν ή επανέρχονται μέσα σε λίγες εβδομάδες, και όταν υπάρχει αίμα στα ούρα που δεν εξαφανίζεται μετά τη θεραπεία.
Προκαλούν κυστίτιδα τα αντισυλληπτικά χάπια;
Όχι. Τα αντισυλληπτικά χάπια δεν αυξάνουν τον κίνδυνο κυστίτιδας. Αντίθετα, το διάφραγμα και τα σπερματοκτόνα τον αυξάνουν, γιατί αλλάζουν τη φυσιολογική χλωρίδα του κόλπου.
Γιατί έχω συχνότερα κυστίτιδες μετά την εμμηνόπαυση;
Η πτώση των οιστρογόνων αλλάζει τη χλωρίδα του κόλπου και λεπταίνει τους ιστούς γύρω από την ουρήθρα, οπότε τα μικρόβια εγκαθίστανται ευκολότερα. Τα κολπικά οιστρογόνα μειώνουν σημαντικά τις υποτροπές. Αν βρίσκεστε στη μετάβαση, δείτε και τα συμπτώματα της προεμμηνόπαυσης.