Ο όρος αυτός περιγράφει τη λέπτυνση των οστών που οφείλεται σε μείωση της οστικής πυκνότητας. Η μείωση της οστικής πυκνότητας συντελείται αθόρυβα σε διάστημα πολλών ετών και μπορεί να διαφύγει και να μη διαγνωστεί παρά μόνο μετά από πολλά χρόνια.
Η οστεοπόρωση μπορεί να προκαλέσει οσφυαλγία, μείωση του ύψους ή κάμψη της σπονδυλικής στήλης, με αποτέλεσμα το άτομο να αποκτά κυρτή ράχη, τη λεγόμενη «καμπούρα».
Η οστεοπόρωση ευθύνεται για κατάγματα μετά από ελάχιστο τραυματισμό (παθολογικά κατάγματα). Συχνά η επούλωση των καταγμάτων είναι δύσκολη λόγω της κακής ποιότητας του οστού. Πρόκειται για νόσο που συνδέεται με σημαντικά αυξημένο κίνδυνο κατάγματος. Τα κατάγματα συνεπάγονται εισαγωγή στο νοσοκομείο, ακινητοποίηση και μείωση της ποιότητας ζωής. Είναι μια νόσος δαπανηρή από πλευράς παροχής υπηρεσιών φροντίδας υγείας.Για την αποφυγή αυτών των επιπλοκών επιβάλλεται η πρώιμη ανίχνευση και θεραπεία των ατόμων που εμφανίζουν υψηλό κίνδυνο οστεοπόρωσης. Η μέτρηση της οστικής πυκνότητας (bone mineral density, BMD) είναι μια μέθοδος με την οποία εκτιμάται η πραγματική οστική μάζα. Με τη μέτρηση της BMD εκτιμάται, συνακόλουθα, ο κίνδυνος οστεοπορωτικού κατάγματος. Περίπου 30% των μετεμμηνοπαυσιακών Καυκάσιων γυναικών έχουν οστεοπόρωση και σχεδόν 60% έχουν χαμηλή οστική μάζα. Υπάρχουν διακυμάνσεις μεταξύ διαφορετικών εθνικοτήτων.
Εκτός από την πρόβλεψη του κινδύνου κατάγματος, η μέτρηση της οστικής πυκνότητας χρησιμοποιείται επίσης για την παρακολούθηση του αποτελέσματος της θεραπείας. Οι παράγοντες κινδύνου για οστεοπόρωση περιλαμβάνουν το προηγούμενο ιστορικό καταγμάτων, το χαμηλό δείκτη μάζας σώματος, το κάπνισμα, την υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, την κακή διατροφή και τη χαμηλή διαιτητική πρόσληψη ασβεστίου, τα χαμηλά επίπεδα οιστρογόνων, τη χημειοθεραπεία, την αμηνόρροια σε νεαρές γυναίκες που αθλούνται εντατικά, τη ρευματοειδή αρθρίτιδα, τη χρόνια ηπατοπάθεια, τη μακροχρόνια θεραπεία με ηπαρίνη ή στεροειδή και το οικογενειακό ιστορικό οστεοπόρωσης ή καταγμάτων.
Οι γυναίκες κάτω των 65 ετών που παρουσιάζουν κάποιον από τους παραπάνω παράγοντες κινδύνου και οι γυναίκες άνω των 65 ετών πρέπει να υποβάλλονται σε μέτρηση της οστικής πυκνότητας. Η πιο αξιόπιστη μέθοδος μέτρησης της οστικής πυκνότητας είναι η απορροφησιομετρία με ακτίνες Χ διπλής ενέργειας (dual X-ray absorptiometry, DXA). Αφού τεθεί η διάγνωση, μπορούν να εφαρμοστούν πολλές διαφορετικές θεραπείες.
Γιατί η εμμηνόπαυση επιταχύνει την απώλεια οστού
Τα οιστρογόνα προστατεύουν τον σκελετό, επειδή φρενάρουν τα κύτταρα που αποδομούν το οστό. Όταν τα επίπεδά τους πέφτουν στην εμμηνόπαυση, η ισορροπία ανατρέπεται. Η απώλεια είναι ταχύτερη στα πρώτα πέντε με επτά χρόνια και μπορεί να φτάσει σε σημαντικό ποσοστό της οστικής μάζας. Γυναίκες με πρόωρη εμμηνόπαυση, πριν από τα 45, εκτίθενται περισσότερο.
Πώς διαβάζεται η μέτρηση οστικής πυκνότητας
Το αποτέλεσμα της DXA δίνεται ως T-score, δηλαδή σύγκριση με την οστική πυκνότητα ενός υγιούς νεαρού ενήλικα:
- T-score από -1 και πάνω: φυσιολογική οστική πυκνότητα.
- T-score μεταξύ -1 και -2,5: οστεοπενία, δηλαδή χαμηλή οστική μάζα.
- T-score -2,5 ή χαμηλότερο: οστεοπόρωση.
Ο αριθμός δεν αρκεί μόνος του. Ο γιατρός συνυπολογίζει την ηλικία, το ιστορικό καταγμάτων και τους υπόλοιπους παράγοντες κινδύνου για να εκτιμήσει την πιθανότητα κατάγματος στην επόμενη δεκαετία.
Πρόληψη: τι μπορείτε να κάνετε η ίδια
- Ασβέστιο: γαλακτοκομικά, μικρά ψάρια με το κόκαλο, αμύγδαλα, πράσινα φυλλώδη λαχανικά. Συμπλήρωμα μόνο όταν η διατροφή δεν επαρκεί.
- Βιταμίνη D: μετρήστε τα επίπεδά σας και αναπληρώστε αν χρειάζεται.
- Άσκηση με φόρτιση: περπάτημα, ανέβασμα σκάλας, ασκήσεις με αντιστάσεις. Το κολύμπι ωφελεί την καρδιά, όχι όμως ιδιαίτερα τα οστά.
- Διακοπή καπνίσματος και μέτρο στο αλκοόλ.
- Πρόληψη πτώσεων: σωστά παπούτσια, καλός φωτισμός στο σπίτι, έλεγχος όρασης.
Θεραπεία της οστεοπόρωσης
Η φαρμακευτική αγωγή αποφασίζεται εξατομικευμένα. Τα διφωσφονικά είναι συνήθως η πρώτη επιλογή. Εναλλακτικές αποτελούν η δενοσουμάμπη, οι εκλεκτικοί τροποποιητές των οιστρογονικών υποδοχέων και, σε βαριές περιπτώσεις, οστεοαναβολικά φάρμακα. Σε γυναίκες κοντά στην εμμηνόπαυση με έντονα συμπτώματα, η ορμονική θεραπεία προστατεύει και τα οστά. Η παρακολούθηση γίνεται με επανάληψη της μέτρησης, συνήθως κάθε ένα με δύο χρόνια.
Ο υπολογισμός του κινδύνου κατάγματος με το FRAX
Δύο γυναίκες με το ίδιο T-score δεν έχουν απαραίτητα τον ίδιο κίνδυνο. Γι’ αυτό χρησιμοποιείται το FRAX, ένα εργαλείο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας που υπολογίζει την πιθανότητα κατάγματος στα επόμενα δέκα χρόνια. Συνδυάζει την ηλικία, το βάρος και το ύψος, το ιστορικό καταγμάτων, το κάπνισμα, το αλκοόλ, τη λήψη κορτιζόνης, τη ρευματοειδή αρθρίτιδα, το κάταγμα ισχίου σε γονέα και, προαιρετικά, την οστική πυκνότητα του ισχίου.
Το αποτέλεσμα βοηθά σε μια κρίσιμη απόφαση: ποια γυναίκα με οστεοπενία χρειάζεται φάρμακο και ποια αρκεί να προσέξει διατροφή και άσκηση. Μια γυναίκα 70 ετών με οστεοπενία και προηγούμενο κάταγμα καρπού μπορεί να έχει μεγαλύτερο κίνδυνο από μια γυναίκα 55 ετών με οστεοπόρωση στη μέτρηση.
Οστεοπόρωση που οφείλεται σε άλλη αιτία
Σε ένα μέρος των γυναικών, ακόμη και μετά την εμμηνόπαυση, η απώλεια οστού επιταχύνεται από άλλη πάθηση ή φάρμακο. Πριν ξεκινήσει θεραπεία, ζητούνται συνήθως:
- ασβέστιο, φώσφορος, αλκαλική φωσφατάση και κρεατινίνη,
- 25-υδροξυβιταμίνη D και παραθορμόνη,
- TSH για τον θυρεοειδή,
- γενική αίματος και, κατά περίπτωση, έλεγχος για κοιλιοκάκη ή άλλες παθήσεις.
Φάρμακα που επιβαρύνουν τα οστά: κορτικοστεροειδή για μήνες, αναστολείς αρωματάσης μετά από καρκίνο μαστού, ορισμένα αντιεπιληπτικά, υπερβολική δόση θυροξίνης, ανάλογα GnRH και μακροχρόνια χρήση αναστολέων αντλίας πρωτονίων. Μην τα διακόψετε μόνη σας. Ενημερώστε τον γιατρό ώστε να ληφθούν μέτρα προστασίας.
Τα κατάγματα σπονδύλων που περνούν απαρατήρητα
Τα περισσότερα κατάγματα σπονδύλων δεν προκαλούν έντονο πόνο. Ο σπόνδυλος «πατιέται» σιγά σιγά και η γυναίκα απλώς χάνει ύψος ή αρχίζει να καμπουριάζει. Ένα τέτοιο κάταγμα όμως πολλαπλασιάζει τον κίνδυνο για το επόμενο.
- Απώλεια ύψους πάνω από 3 με 4 εκατοστά σε σχέση με τη νεότητα.
- Ξαφνικός πόνος στη μέση μετά από σήκωμα βάρους, βήχα ή σκύψιμο.
- Κοιλιά που προεξέχει ή δυσκολία στην αναπνοή από την κύρτωση.
Αν ισχύει κάτι από αυτά, ζητήστε ακτινογραφία ή ειδική εκτίμηση των σπονδύλων μαζί με τη μέτρηση DXA.
Ασβέστιο και βιταμίνη D στην πράξη
Μετά τα 50, οι περισσότερες οδηγίες συστήνουν περίπου 1.000 έως 1.200 mg ασβεστίου την ημέρα, κατά προτίμηση από τη διατροφή. Ενδεικτικά:
- ένα ποτήρι γάλα ή ένα κεσεδάκι γιαούρτι δίνουν περίπου 250 έως 300 mg,
- ένα κομμάτι σκληρό τυρί 30 γραμμαρίων δίνει περίπου 200 έως 300 mg,
- σαρδέλες με το κόκαλο, ταχίνι, αμύγδαλα και χόρτα συμπληρώνουν την ημέρα.
Αν η διατροφή καλύπτει τις ανάγκες, συμπλήρωμα ασβεστίου δεν χρειάζεται. Οι μεγάλες δόσεις συμπληρωμάτων δεν προσφέρουν επιπλέον όφελος και αυξάνουν τον κίνδυνο λίθων στους νεφρούς. Για τη βιταμίνη D, οι συνήθεις συστάσεις για γυναίκες άνω των 50 κινούνται γύρω στις 800 έως 1.000 μονάδες ημερησίως, με προσαρμογή ανάλογα με τα επίπεδα στο αίμα. Επαρκής πρωτεΐνη στο καθημερινό διαιτολόγιο είναι εξίσου σημαντική για τα οστά και τους μυς.
Άσκηση: ποια είδη βοηθούν και ποια θέλουν προσοχή
Ο σκελετός δυναμώνει όταν δέχεται φορτίο. Το ιδανικό πρόγραμμα συνδυάζει τρία στοιχεία:
- Άσκηση με αντιστάσεις, δύο με τρεις φορές την εβδομάδα: λάστιχα, βαράκια, μηχανήματα, με προοδευτική αύξηση του φορτίου.
- Άσκηση με φόρτιση βάρους: γρήγορο περπάτημα, ανάβαση σκάλας, χορός.
- Ισορροπία: tai chi ή ειδικές ασκήσεις, που μειώνουν τις πτώσεις και άρα τα κατάγματα.
Αν έχετε ήδη οστεοπόρωση ή κάταγμα σπονδύλου, αποφύγετε τις έντονες κάμψεις και περιστροφές της σπονδυλικής στήλης με φορτίο, όπως οι κοιλιακοί με σήκωμα του κορμού ή το σήκωμα βάρους με λυγισμένη πλάτη. Ένας φυσικοθεραπευτής μπορεί να σας δείξει ασφαλή εναλλακτική.
Διάρκεια θεραπείας και τι πρέπει να ξέρετε για τα φάρμακα
Διφωσφονικά
Παραμένουν στα οστά για χρόνια μετά τη διακοπή. Μετά από περίπου 5 χρόνια από το στόμα ή 3 χρόνια ενδοφλέβια, ο κίνδυνος επανεκτιμάται. Σε γυναίκες με χαμηλότερο κίνδυνο μπορεί να γίνει διάλειμμα θεραπείας, ενώ σε υψηλό κίνδυνο η αγωγή συνεχίζεται. Τα δισκία λαμβάνονται με άδειο στομάχι, με ένα ποτήρι νερό, και η γυναίκα παραμένει όρθια για τουλάχιστον μισή ώρα.
Δενοσουμάμπη
Χορηγείται με ένεση κάθε έξι μήνες. Δεν πρέπει να διακόπτεται ή να καθυστερεί, γιατί η απότομη διακοπή μπορεί να οδηγήσει σε γρήγορη απώλεια οστού και πολλαπλά κατάγματα σπονδύλων. Όταν σταματά, ακολουθεί συνήθως άλλο φάρμακο.
Οστεοαναβολικά φάρμακα
Χτίζουν νέο οστό και προορίζονται για γυναίκες πολύ υψηλού κινδύνου, για παράδειγμα με πολλαπλά κατάγματα. Δίνονται για περιορισμένο διάστημα και ακολουθούνται από φάρμακο που διατηρεί το κέρδος.
Σπάνιες παρενέργειες
Η οστεονέκρωση της γνάθου και τα άτυπα κατάγματα του μηριαίου είναι σπάνιες επιπλοκές της μακροχρόνιας αντιοστεοπορωτικής θεραπείας. Ο κίνδυνος είναι πολύ μικρότερος από το όφελος για όσες έχουν πραγματική ένδειξη. Ένας οδοντιατρικός έλεγχος πριν την έναρξη και η αναφορά πόνου στον μηρό ή στη βουβωνική χώρα κατά τη διάρκεια της θεραπείας είναι απλά μέτρα πρόληψης.
Τα οστά χτίζονται στη νεότητα
Η μέγιστη οστική μάζα επιτυγχάνεται γύρω στα 25 με 30 και αποτελεί το «κεφάλαιο» για την υπόλοιπη ζωή. Ό,τι συμβαίνει στην εφηβεία μετρά: επαρκής διατροφή, άσκηση και φυσιολογικός κύκλος. Οι νέες γυναίκες με αμηνόρροια για μήνες, είτε από χαμηλό βάρος είτε από υπερβολική άθληση, χάνουν οστό σε ηλικία που θα έπρεπε να το κερδίζουν.
Η εγκυμοσύνη και ο θηλασμός προκαλούν μικρή, παροδική μείωση της οστικής πυκνότητας, που συνήθως επανέρχεται μέσα σε λίγους μήνες μετά τη διακοπή του θηλασμού. Αντίθετα, η πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια πριν τα 40 απαιτεί ορμονική υποκατάσταση τουλάχιστον μέχρι τη φυσιολογική ηλικία της εμμηνόπαυσης, ώστε να προστατευτούν τα οστά και η καρδιά. Αν παρατηρείτε αλλαγές στον κύκλο σας μετά τα 40, διαβάστε για τα συμπτώματα της προεμμηνόπαυσης.
Πώς να προετοιμαστείτε για τη μέτρηση DXA
Η εξέταση είναι ανώδυνη, διαρκεί λίγα λεπτά και η ακτινοβολία είναι πολύ μικρότερη από μια απλή ακτινογραφία θώρακα. Για αξιόπιστο αποτέλεσμα:
- Μην πάρετε συμπλήρωμα ασβεστίου τις τελευταίες 24 ώρες πριν την εξέταση.
- Αν έχετε κάνει πρόσφατα εξέταση με βάριο, σκιαγραφικό ή σπινθηρογράφημα, ενημερώστε το κέντρο. Μπορεί να χρειαστεί αναβολή λίγων ημερών.
- Φορέστε ρούχα χωρίς μεταλλικά κουμπιά, φερμουάρ ή ζώνη στην περιοχή της μέσης και των γοφών.
- Για τις επόμενες μετρήσεις, προτιμήστε το ίδιο κέντρο και το ίδιο μηχάνημα. Οι συγκρίσεις ανάμεσα σε διαφορετικά μηχανήματα δεν είναι ακριβείς.
Το σπίτι ως παράγοντας κινδύνου: πρόληψη πτώσεων
Τα περισσότερα κατάγματα ισχίου συμβαίνουν μετά από πτώση μέσα στο σπίτι. Μερικές απλές αλλαγές μειώνουν τον κίνδυνο:
- Απομακρύνετε χαλάκια που γλιστρούν και καλώδια από τους διαδρόμους.
- Βάλτε αντιολισθητικό πατάκι και χειρολαβή στο μπάνιο.
- Φροντίστε για φως νυκτός στη διαδρομή από το κρεβάτι στην τουαλέτα.
- Ελέγξτε την όραση και τα γυαλιά σας κάθε χρόνο.
- Συζητήστε με τον γιατρό σας φάρμακα που προκαλούν ζάλη ή υπνηλία, όπως ορισμένα υπνωτικά και αντιυπερτασικά.
- Φορέστε κλειστά παπούτσια με σταθερή σόλα αντί για παντόφλες χωρίς πλάτη.
Μύθοι και πραγματικότητα για την οστεοπόρωση
- «Είναι πρόβλημα μόνο των ηλικιωμένων.» Η απώλεια ξεκινά από την εμμηνόπαυση, και σε νεότερες γυναίκες με αμηνόρροια, κορτιζόνη ή πρόωρη εμμηνόπαυση ακόμη νωρίτερα.
- «Πίνω γάλα, άρα είμαι καλυμμένη.» Το ασβέστιο είναι απαραίτητο αλλά δεν αρκεί. Χωρίς βιταμίνη D, άσκηση και επαρκή πρωτεΐνη, το οστό δεν χτίζεται.
- «Αφού δεν πονάω, δεν χρειάζομαι θεραπεία.» Η οστεοπόρωση πονά μόνο όταν συμβεί κάταγμα. Ο στόχος της θεραπείας είναι να μη φτάσετε εκεί.
- «Τα φάρμακα είναι πιο επικίνδυνα από τη νόσο.» Για γυναίκες με υψηλό κίνδυνο, τα κατάγματα που προλαμβάνονται είναι πολύ περισσότερα από τις σπάνιες σοβαρές παρενέργειες.
Για εξατομικευμένη εκτίμηση της περίπτωσής σας, κλείστε ραντεβού με τον Δρ. Παναγιώτη Πολύζο στο ιατρείο της Αθήνας ή του Βόλου.
Συχνές Ερωτήσεις
Έχει συμπτώματα η οστεοπόρωση;
Συνήθως όχι, γι’ αυτό αποκαλείται σιωπηλή νόσος. Πολλές γυναίκες το μαθαίνουν μετά από κάταγμα σε καρπό, σπόνδυλο ή ισχίο ύστερα από μια ασήμαντη πτώση. Απώλεια ύψους και κύρτωση της πλάτης είναι όψιμα σημάδια.
Σε ποια ηλικία πρέπει να κάνω μέτρηση οστικής πυκνότητας;
Όλες οι γυναίκες από τα 65 και μετά. Νωρίτερα, ήδη από την εμμηνόπαυση, αν υπάρχουν παράγοντες κινδύνου όπως πρόωρη εμμηνόπαυση, χαμηλό βάρος, κάπνισμα, χρόνια λήψη κορτιζόνης ή οικογενειακό ιστορικό κατάγματος ισχίου.
Ποια είναι η διαφορά οστεοπενίας και οστεοπόρωσης;
Η οστεοπενία είναι ηπιότερη μείωση της οστικής πυκνότητας, με T-score μεταξύ -1 και -2,5. Δεν είναι νόσος αλλά προειδοποίηση. Οστεοπόρωση έχουμε όταν το T-score είναι -2,5 ή χαμηλότερο.
Μπορεί να αναστραφεί η οστεοπόρωση;
Η κατάλληλη αγωγή σταματά την απώλεια, αυξάνει ως έναν βαθμό την οστική πυκνότητα και, το σημαντικότερο, μειώνει αισθητά τον κίνδυνο κατάγματος. Η πλήρης επαναφορά δεν είναι πάντα εφικτή, άρα η πρόληψη μετράει.
Προστατεύει η ορμονική θεραπεία τα οστά;
Ναι. Η θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης μειώνει την οστική απώλεια και τα κατάγματα. Δίνεται όμως κυρίως για τα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης και μετά από εξατομικευμένη εκτίμηση οφέλους και κινδύνου.
Χρειάζεται να παίρνω συμπλήρωμα ασβεστίου;
Μόνο αν η διατροφή σας δεν καλύπτει τις ανάγκες. Δύο με τρεις μερίδες γαλακτοκομικών την ημέρα συνήθως αρκούν. Αν χρειαστεί συμπλήρωμα, προτιμώνται μικρές δόσεις μαζί με το φαγητό, για καλύτερη απορρόφηση και λιγότερες παρενέργειες.
Μπορώ να κάνω πιλάτες ή γιόγκα αν έχω οστεοπόρωση;
Ναι, με προσαρμογές. Οι ασκήσεις ισορροπίας, ενδυνάμωσης και στάσης σώματος είναι ωφέλιμες. Αποφύγετε τις βαθιές κάμψεις της σπονδυλικής στήλης προς τα εμπρός και τις έντονες περιστροφές, ιδιαίτερα αν έχετε ήδη κάταγμα σπονδύλου. Ενημερώστε τον εκπαιδευτή σας.
Πρέπει να πάω στον οδοντίατρο πριν ξεκινήσω θεραπεία;
Είναι καλή πρακτική, ιδιαίτερα πριν από διφωσφονικά ή δενοσουμάμπη. Αν χρειάζεστε εξαγωγές ή εμφυτεύματα, καλό είναι να γίνουν πριν την έναρξη. Ενημερώνετε πάντα τον οδοντίατρο ότι παίρνετε αντιοστεοπορωτική αγωγή.
Κάθε πότε επαναλαμβάνεται η μέτρηση αν είναι φυσιολογική;
Αν η οστική πυκνότητα είναι φυσιολογική και δεν υπάρχουν νέοι παράγοντες κινδύνου, η επανάληψη μπορεί να γίνει μετά από αρκετά χρόνια. Σε οστεοπενία το διάστημα είναι μικρότερο και εξαρτάται από το πόσο κοντά βρίσκεστε στο όριο της οστεοπόρωσης.