Καρκίνος Μαστού: Παράγοντες Κινδύνου και Πρόληψη

Ο καρκίνος του μαστού είναι ο συχνότερος καρκίνος στις γυναίκες: περίπου μία στις οκτώ θα τον εμφανίσει κάποια στιγμή στη ζωή της. Οι παράγοντες κινδύνου του καρκίνου του μαστού δεν λειτουργούν σαν πρόβλεψη. Πολλές γυναίκες με αρκετούς παράγοντες δεν θα νοσήσουν ποτέ, ενώ οι περισσότερες που νοσούν δεν έχουν κανέναν γνωστό παράγοντα πέρα από την ηλικία. Η γνώση τους όμως βοηθά σε δύο πράγματα: να αλλάξετε ό,τι αλλάζει και να οργανώσετε σωστά τον προληπτικό σας έλεγχο.

Λίγα λόγια για την ανατομία του μαστού

Ο μαστός αποτελείται από αδενικό, συνδετικό και λιπώδη ιστό, αιμοφόρα αγγεία, λεμφαγγεία και νεύρα. Ο αδενικός ιστός χωρίζεται σε 15 με 20 λοβούς. Κάθε λοβός έχει μικρότερα τμήματα, τα λόβια, όπου παράγεται το γάλα. Από εκεί το γάλα φτάνει στη θηλή μέσα από λεπτούς σωλήνες, τους πόρους. Γύρω από τη θηλή βρίσκεται η θηλαία άλως, το πιο σκούρο δέρμα.

Οι περισσότεροι καρκίνοι ξεκινούν από τα κύτταρα των πόρων και λιγότεροι από τα λόβια. Η λέμφος του μαστού παροχετεύεται κυρίως στους λεμφαδένες της μασχάλης, γι’ αυτό η εξέταση του γιατρού περιλαμβάνει πάντα και τη μασχάλη.

Παράγοντες κινδύνου που δεν αλλάζουν

Ηλικία

Είναι ο ισχυρότερος παράγοντας. Ο κίνδυνος αυξάνεται όσο μεγαλώνει μια γυναίκα, και οι περισσότερες διαγνώσεις γίνονται μετά τα 50.

Προσωπικό ιστορικό

Μια γυναίκα που είχε καρκίνο στον έναν μαστό έχει αυξημένη πιθανότητα να εμφανίσει νέο καρκίνο στον ίδιο ή στον άλλο μαστό.

Οικογενειακό ιστορικό

Ο κίνδυνος περίπου διπλασιάζεται όταν έχει νοσήσει συγγενής πρώτου βαθμού, δηλαδή μητέρα, αδελφή ή κόρη. Αυξάνεται περισσότερο όταν η διάγνωση έγινε πριν από τα 40 με 50, όταν έχουν νοσήσει περισσότερα μέλη της οικογένειας, ή όταν υπάρχει ιστορικό καρκίνου ωοθηκών ή καρκίνου μαστού σε άνδρα συγγενή. Μετράει εξίσου η πλευρά της μητέρας και του πατέρα.

Κληρονομικές μεταλλάξεις (BRCA1, BRCA2 και άλλες)

Περίπου το 5 με 10% των καρκίνων του μαστού οφείλεται σε κληρονομικές μεταλλάξεις. Οι γνωστότερες αφορούν τα γονίδια BRCA1 και BRCA2 και αυξάνουν πολύ τον κίνδυνο τόσο για καρκίνο μαστού όσο και για καρκίνο ωοθηκών. Αν το οικογενειακό σας ιστορικό είναι βαρύ, η γενετική συμβουλευτική θα δείξει αν έχει νόημα ο γονιδιακός έλεγχος. Μια γυναίκα φορέας έχει επιλογές: πιο εντατική παρακολούθηση με μαγνητική μαστογραφία, φαρμακευτική πρόληψη ή προφυλακτική επέμβαση.

Καλοήθεις αλλοιώσεις υψηλού κινδύνου

Η άτυπη υπερπλασία και το λοβιακό καρκίνωμα in situ, που διαγιγνώσκονται με βιοψία, δεν είναι διηθητικός καρκίνος, αυξάνουν όμως την πιθανότητα να εμφανιστεί στο μέλλον. Οι απλές κύστεις και τα ινοαδενώματα δεν έχουν την ίδια σημασία.

Πυκνοί μαστοί

Όταν στη μαστογραφία υπερισχύει ο αδενικός ιστός έναντι του λιπώδους, ο κίνδυνος είναι κάπως υψηλότερος. Επιπλέον, η μαστογραφία «διαβάζεται» δυσκολότερα, γι’ αυτό συχνά συμπληρώνεται με υπερηχογράφημα.

Αναπαραγωγικό ιστορικό

Όσο περισσότερα χρόνια εκτίθεται ο μαστός στα οιστρογόνα, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος. Γι’ αυτό μετράνε η πρώτη περίοδος πριν από τα 12 και η εμμηνόπαυση μετά τα 55. Οι γυναίκες που δεν έχουν γεννήσει ή απέκτησαν το πρώτο παιδί μετά τα 30 έχουν ελαφρώς αυξημένο κίνδυνο, ενώ η εγκυμοσύνη σε νεαρή ηλικία και ο θηλασμός δρουν προστατευτικά.

Ακτινοθεραπεία στον θώρακα

Ακτινοβολία στην περιοχή του θώρακα σε νεαρή ηλικία, για παράδειγμα για λέμφωμα, αυξάνει τον κίνδυνο αρκετά χρόνια αργότερα. Ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος όταν η θεραπεία έγινε στην εφηβεία.

Παράγοντες κινδύνου που μπορείτε να επηρεάσετε

Σωματικό βάρος

Μετά την εμμηνόπαυση ο λιπώδης ιστός γίνεται η κύρια πηγή οιστρογόνων. Οι υπέρβαρες και παχύσαρκες γυναίκες έχουν σαφώς υψηλότερο κίνδυνο σε αυτή την ηλικία.

Αλκοόλ

Η σχέση είναι δοσοεξαρτώμενη: όσο περισσότερο πίνει μια γυναίκα, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος. Ακόμη και ένα ποτό την ημέρα έχει μετρήσιμη επίδραση.

Σωματική δραστηριότητα

Η τακτική άσκηση μειώνει τον κίνδυνο, ανεξάρτητα από το βάρος. Ο στόχος είναι τουλάχιστον 150 λεπτά μέτριας ή 75 λεπτά έντονης άσκησης την εβδομάδα.

Ορμονική θεραπεία στην εμμηνόπαυση

Η συνδυασμένη θεραπεία με οιστρογόνα και προγεσταγόνο για περισσότερα από πέντε χρόνια αυξάνει τον κίνδυνο. Αυτό δεν σημαίνει ότι απαγορεύεται. Σημαίνει ότι χορηγείται εξατομικευμένα, στη μικρότερη αποτελεσματική δόση και με τακτικό έλεγχο. Περισσότερα στο άρθρο για την εμμηνόπαυση.

Αντισυλληπτικά χάπια

Κατά τη λήψη τους ο κίνδυνος αυξάνεται ελάχιστα και επιστρέφει στα φυσιολογικά επίπεδα μερικά χρόνια μετά τη διακοπή. Για τις περισσότερες νέες γυναίκες το όφελος υπερτερεί. Δείτε αναλυτικά τα συνδυαστικά αντισυλληπτικά χάπια.

Θηλασμός

Οι γυναίκες που θηλάζουν έχουν χαμηλότερο κίνδυνο, και η προστασία μεγαλώνει με τη συνολική διάρκεια του θηλασμού.

Τι δεν φαίνεται να επηρεάζει τον κίνδυνο

Γύρω από τον καρκίνο του μαστού κυκλοφορούν αρκετοί μύθοι. Με βάση τα σημερινά δεδομένα, δεν αυξάνουν τον κίνδυνο:

• τα αποσμητικά και τα αντιιδρωτικά μασχάλης,
• οι στηθόδεσμοι, με ή χωρίς μπανέλα,
• η αποβολή ή η έκτρωση,
• τα εμφυτεύματα στήθους, ως προς τον καρκίνο του μαστικού αδένα,
• ένα χτύπημα στο στήθος.

Για το κάπνισμα τα δεδομένα δείχνουν μικρή αύξηση του κινδύνου, κυρίως όταν ξεκινά σε νεαρή ηλικία. Σε κάθε περίπτωση, η διακοπή του ωφελεί συνολικά την υγεία σας.

Πρόληψη: τι μπορείτε να κάνετε στην πράξη

• Διατηρήστε υγιές βάρος, ιδιαίτερα μετά την εμμηνόπαυση.
• Κινηθείτε καθημερινά.
• Περιορίστε το αλκοόλ.
• Θηλάστε, αν μπορείτε και το επιθυμείτε.
• Συζητήστε με τον γιατρό σας τα οφέλη και τους κινδύνους κάθε ορμονικής θεραπείας.
• Ενημερώστε τον για το οικογενειακό σας ιστορικό, και από τις δύο πλευρές.

Κανένα από αυτά δεν εξασφαλίζει ότι δεν θα νοσήσετε. Μειώνουν όμως την πιθανότητα και, μαζί με τον έλεγχο, αυξάνουν πολύ τις πιθανότητες έγκαιρης διάγνωσης.

Προληπτικός έλεγχος του μαστού

Αυτοεξέταση

Μία φορά τον μήνα, λίγες ημέρες μετά το τέλος της περιόδου, παρατηρήστε και ψηλαφήστε το στήθος και τις μασχάλες σας. Στόχος δεν είναι να κάνετε διάγνωση, αλλά να γνωρίζετε το στήθος σας ώστε να αντιληφθείτε μια αλλαγή. Αν δεν είστε σίγουρη για την τεχνική, ζητήστε από τον γυναικολόγο σας να σας τη δείξει.

Κλινική εξέταση

Η εξέταση των μαστών από τον γιατρό είναι μέρος του ετήσιου γυναικολογικού ελέγχου.

Μαστογραφία και υπερηχογράφημα

Η μαστογραφία είναι η μόνη εξέταση που έχει αποδειχθεί ότι μειώνει τη θνησιμότητα. Συνιστάται από τα 40, κάθε έναν με δύο χρόνια, ανάλογα με τον προσωπικό κίνδυνο. Γυναίκες υψηλού κινδύνου ξεκινούν νωρίτερα και συχνά προσθέτουν μαγνητική μαστογραφία. Το υπερηχογράφημα συμπληρώνει τη μαστογραφία, ιδίως σε πυκνούς μαστούς και σε νεότερες γυναίκες.

Πότε να κλείσετε ραντεβού χωρίς καθυστέρηση

• Ψηλαφάτε ογκίδιο ή σκλήρυνση στον μαστό ή στη μασχάλη.
• Αλλάζει το σχήμα ή το μέγεθος του ενός μαστού.
• Το δέρμα «τραβιέται», κοκκινίζει ή μοιάζει με φλούδα πορτοκαλιού.
• Η θηλή εισέλκεται ή βγάζει υγρό, ιδίως αιματηρό.
• Υπάρχει επίμονη πληγή ή έκζεμα στη θηλή.

Τα περισσότερα ογκίδια του μαστού δεν είναι καρκίνος. Ο μόνος τρόπος να το ξέρετε είναι η εξέταση. Για τον καρκίνο του μαστού κατά την κύηση διαβάστε το άρθρο καρκίνος μαστού και εγκυμοσύνη.

Σχετικός και απόλυτος κίνδυνος: πώς να διαβάζετε τα ποσοστά

Οι τίτλοι του τύπου «ο τάδε παράγοντας αυξάνει τον κίνδυνο κατά 20%» τρομάζουν, αλλά συχνά παρερμηνεύονται. Αναφέρονται σχεδόν πάντα σε σχετικό κίνδυνο, δηλαδή σε σύγκριση με γυναίκες χωρίς τον παράγοντα.

Ένα απλό παράδειγμα. Αν ο κίνδυνος μιας γυναίκας να εμφανίσει καρκίνο του μαστού σε όλη της τη ζωή είναι περίπου 12%, μια σχετική αύξηση 20% τον ανεβάζει σε περίπου 14,4%. Όχι σε 32%. Η διαφορά είναι πραγματική, αλλά πολύ μικρότερη από ό,τι ακούγεται.

• Μικροί παράγοντες: αλκοόλ, αντισυλληπτικά, καθυστερημένη πρώτη κύηση. Μεμονωμένα αλλάζουν λίγο τον απόλυτο κίνδυνο, αλλά αθροίζονται.
• Μέτριοι παράγοντες: ένας συγγενής πρώτου βαθμού, άτυπη υπερπλασία, πολύ πυκνοί μαστοί.
• Μεγάλοι παράγοντες: μεταλλάξεις BRCA1, BRCA2 ή TP53, ακτινοθεραπεία στον θώρακα σε νεαρή ηλικία.

Το συμπέρασμα για την καθημερινότητα: μην αγχώνεστε για κάθε μεμονωμένο εύρημα. Δείτε την εικόνα συνολικά, μαζί με τον γιατρό σας.

Πώς υπολογίζεται ο προσωπικός σας κίνδυνος

Οι γιατροί χρησιμοποιούν επικυρωμένα μοντέλα που συνδυάζουν ηλικία, οικογενειακό ιστορικό, αναπαραγωγικούς παράγοντες, προηγούμενες βιοψίες και, σε ορισμένα, την πυκνότητα του μαστού. Γνωστά εργαλεία είναι το μοντέλο Gail, το Tyrer Cuzick (IBIS) και το CanRisk, που χρησιμοποιείται ευρέως στην Ευρώπη.

Με βάση το αποτέλεσμα, οι γυναίκες κατατάσσονται συνήθως σε τρεις κατηγορίες:

• Μέσος κίνδυνος: προληπτικός έλεγχος σύμφωνα με τις οδηγίες για τον γενικό πληθυσμό.
• Μέτρια αυξημένος κίνδυνος: νωρίτερη έναρξη ή συχνότερη μαστογραφία, ανάλογα με το ιστορικό.
• Υψηλός κίνδυνος: όταν ο υπολογιζόμενος κίνδυνος ζωής ξεπερνά περίπου το 20 έως 25%, συνήθως προστίθεται ετήσια μαγνητική μαστογραφία, συχνά από τα 30 ή και νωρίτερα, και εξετάζονται προληπτικά φάρμακα.

Για να γίνει σωστός υπολογισμός, φέρτε στο ραντεβού όσο το δυνατόν πιο ακριβείς πληροφορίες: ποιοι συγγενείς, από ποια πλευρά, ποιος τύπος καρκίνου και σε ποια ηλικία διαγνώστηκε.

Φορείς BRCA: η γυναικολογική πλευρά της πρόληψης

Για τις γυναίκες με μετάλλαξη BRCA1 ή BRCA2, ο κίνδυνος ζωής για καρκίνο του μαστού φτάνει σε μεγάλες μελέτες περίπου τις επτά στις δέκα. Αυξάνεται όμως σημαντικά και ο κίνδυνος καρκίνου ωοθηκών και σαλπίγγων, περισσότερο με το BRCA1. Εδώ ο γυναικολόγος έχει κεντρικό ρόλο.

• Προφυλακτική σαλπιγγο-ωοθηκεκτομή: η αφαίρεση σαλπίγγων και ωοθηκών είναι το πιο αποτελεσματικό μέτρο για τον καρκίνο των ωοθηκών, για τον οποίο δεν υπάρχει αξιόπιστος προληπτικός έλεγχος. Συνήθως συστήνεται γύρω στα 35 με 40 για το BRCA1 και λίγο αργότερα για το BRCA2, αφού ολοκληρωθεί ο οικογενειακός προγραμματισμός. Γίνεται σχεδόν πάντα με λαπαροσκόπηση.
• Πρόωρη εμμηνόπαυση μετά την επέμβαση: χρειάζεται σχέδιο για τα συμπτώματα, τα οστά και την καρδιά. Σε φορείς χωρίς προσωπικό ιστορικό καρκίνου, η ορμονική θεραπεία μέχρι την αναμενόμενη ηλικία εμμηνόπαυσης συζητείται εξατομικευμένα.
• Οικογενειακός προγραμματισμός: νέες γυναίκες φορείς μπορούν να συζητήσουν κατάψυξη ωαρίων ή, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, προεμφυτευτικό έλεγχο εμβρύων για τη μετάλλαξη.

Άλλα γονίδια που εξετάζονται σήμερα σε πάνελ είναι τα PALB2, CHEK2, ATM, TP53 και PTEN. Κάθε ένα έχει διαφορετικό βαθμό κινδύνου και διαφορετικές συστάσεις παρακολούθησης.

Φάρμακα που μειώνουν τον κίνδυνο σε γυναίκες υψηλού κινδύνου

Για επιλεγμένες γυναίκες με αυξημένο κίνδυνο, διεθνείς οδηγίες όπως του NICE προτείνουν τη συζήτηση χημειοπροφύλαξης για πέντε χρόνια.

• Ταμοξιφαίνη: για προεμμηνοπαυσιακές και μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες. Αυξάνει ελαφρά τον κίνδυνο θρόμβωσης και καρκίνου ενδομητρίου, γι’ αυτό κάθε μη αναμενόμενη κολπική αιμορραγία χρειάζεται έλεγχο.
• Ραλοξιφαίνη: μόνο μετά την εμμηνόπαυση. Προστατεύει και τα οστά.
• Αναστροζόλη: αναστολέας αρωματάσης για μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες. Μπορεί να προκαλέσει πόνους αρθρώσεων και απώλεια οστικής μάζας.

Τα φάρμακα αυτά μειώνουν κυρίως τους ορμονοεξαρτώμενους όγκους. Η απόφαση λαμβάνεται μετά από σύγκριση οφέλους και παρενεργειών για τη συγκεκριμένη γυναίκα.

Εγκυμοσύνη, θηλασμός και εξωσωματική: συχνές ανησυχίες

• Θεραπείες γονιμότητας: μεγάλες μελέτες παρακολούθησης δεν έχουν δείξει ουσιαστική αύξηση του κινδύνου καρκίνου του μαστού μετά από εξωσωματική γονιμοποίηση. Ο προληπτικός έλεγχος του μαστού πριν από την έναρξη, ανάλογα με την ηλικία, είναι καλή πρακτική.
• Ψηλάφηση στην εγκυμοσύνη: οι μαστοί αλλάζουν έντονα και τα ογκίδια είναι πιο δύσκολο να εντοπιστούν. Ένα ογκίδιο που επιμένει πάνω από δύο εβδομάδες στην εγκυμοσύνη ή στον θηλασμό χρειάζεται υπερηχογράφημα, που είναι απολύτως ασφαλές.
• Μαστίτιδα που δεν υποχωρεί: ερυθρότητα και πρήξιμο που δεν βελτιώνονται με αντιβίωση σε μία έως δύο εβδομάδες πρέπει να διερευνώνται, γιατί σπάνια ο φλεγμονώδης καρκίνος μοιάζει με λοίμωξη.
• Διάγνωση σε νεαρή ηλικία: πριν από χημειοθεραπεία, η διατήρηση γονιμότητας συζητείται άμεσα, γιατί ο χρόνος είναι περιορισμένος.

Η ετήσια γυναικολογική επίσκεψη ως σημείο ελέγχου

Για πολλές γυναίκες, ο γυναικολόγος είναι ο μόνος γιατρός που επισκέπτονται τακτικά. Γι’ αυτό η ετήσια επίσκεψη είναι η καλύτερη ευκαιρία να ενημερώνεται το ιστορικό σας και να προσαρμόζεται το πλάνο ελέγχου.

• Αναφέρετε κάθε νέα διάγνωση καρκίνου στην οικογένεια, ακόμη και σε μακρινούς συγγενείς.
• Φέρτε τις προηγούμενες μαστογραφίες, ώστε να γίνεται σύγκριση με τα παλαιότερα ευρήματα.
• Συζητήστε κάθε αλλαγή στη φαρμακευτική αγωγή, ειδικά ορμονικά σκευάσματα.
• Ρωτήστε αν η κατηγορία κινδύνου σας έχει αλλάξει και αν χρειάζεται νέος υπολογισμός.

Συχνές Ερωτήσεις

Αν δεν έχω οικογενειακό ιστορικό, κινδυνεύω;

Ναι. Οι περισσότερες γυναίκες που διαγιγνώσκονται με καρκίνο του μαστού δεν έχουν οικογενειακό ιστορικό. Γι’ αυτό ο προληπτικός έλεγχος αφορά όλες τις γυναίκες.

Από ποια ηλικία χρειάζεται μαστογραφία;

Γενικά από τα 40, κάθε έναν με δύο χρόνια. Αν έχετε συγγενή πρώτου βαθμού που νόσησε νέα ή γνωστή μετάλλαξη BRCA, ο έλεγχος ξεκινά νωρίτερα, με πρόγραμμα που ορίζει ο γιατρός σας.

Προκαλούν καρκίνο του μαστού τα αποσμητικά;

Όχι. Δεν υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα που να συνδέουν τα αποσμητικά ή τα αντιιδρωτικά με τον καρκίνο του μαστού.

Τα αντισυλληπτικά αυξάνουν τον κίνδυνο;

Ελάχιστα και μόνο όσο διαρκεί η λήψη τους. Ο κίνδυνος επιστρέφει στα φυσιολογικά επίπεδα μερικά χρόνια μετά τη διακοπή.

Πότε χρειάζεται γονιδιακός έλεγχος BRCA;

Όταν υπάρχουν πολλά περιστατικά καρκίνου μαστού ή ωοθηκών στην οικογένεια, διάγνωση σε νεαρή ηλικία, καρκίνος και στους δύο μαστούς ή καρκίνος μαστού σε άνδρα συγγενή. Προηγείται πάντα γενετική συμβουλευτική.

Αν ο γονιδιακός μου έλεγχος είναι αρνητικός, φεύγει ο κίνδυνος;

Εξαρτάται. Αν στην οικογένεια έχει ήδη βρεθεί συγκεκριμένη μετάλλαξη και εσείς δεν τη φέρετε, ο κίνδυνός σας επιστρέφει περίπου στον μέσο όρο του πληθυσμού. Αν όμως δεν έχει βρεθεί μετάλλαξη σε κανένα μέλος, ένα αρνητικό αποτέλεσμα δεν αποκλείει οικογενειακή επιβάρυνση, και η παρακολούθηση καθορίζεται από το ιστορικό.

Μπορεί η μαγνητική μαστογραφία να αντικαταστήσει τη μαστογραφία;

Όχι στις γυναίκες μέσου κινδύνου. Η μαγνητική είναι πολύ ευαίσθητη και χρησιμοποιείται συμπληρωματικά σε γυναίκες υψηλού κινδύνου, όπως οι φορείς BRCA. Δίνει όμως περισσότερα ψευδώς θετικά ευρήματα, που οδηγούν σε επιπλέον εξετάσεις και βιοψίες. Η μαστογραφία παραμένει η βασική εξέταση προληπτικού ελέγχου.

Αυξάνει η σόγια τον κίνδυνο καρκίνου του μαστού;

Η σόγια ως τρόφιμο, σε ποσότητες μιας κανονικής διατροφής, δεν φαίνεται να αυξάνει τον κίνδυνο. Μελέτες σε ασιατικούς πληθυσμούς δείχνουν μάλιστα πιθανή μικρή προστασία. Τα συμπυκνωμένα συμπληρώματα φυτοοιστρογόνων είναι διαφορετική περίπτωση και καλό είναι να συζητούνται με τον γιατρό, ειδικά αν έχετε αυξημένο κίνδυνο.

Μπορούν και οι άνδρες να εμφανίσουν καρκίνο του μαστού;

Ναι, αν και σπάνια. Αφορά περίπου το 1% όλων των περιπτώσεων. Ο κίνδυνος είναι αυξημένος στους άνδρες φορείς μετάλλαξης BRCA2. Ένας άνδρας συγγενής με καρκίνο του μαστού είναι σημαντική πληροφορία για όλη την οικογένεια και συχνά αποτελεί ένδειξη γενετικής συμβουλευτικής.